Kulis.az portalından alınan məlumata görə, ain.az xəbər verir.
Kulis.az Mikayıl Bozalın "Mənfi çalarlar" yazısını təqdim edir.
MÜASİR AZƏRBAYCAN ƏDƏBI MÜHİTİNDƏ MƏNFİ ÇALARLAR VƏ ONLARIN ARADAN QALDIRILMASI İMKANLARI
Azərbaycan ədəbiyyatı əsrlər boyu xalqın milli-mənəvi yaddaşını, estetik düşüncəsini, ictimai mövqeyini və tarixi təcrübəsini özündə daşıyan ən mühüm mədəni sütunlardan biri olmuşdur. Klassik poeziyamızdan başlayaraq müasir dövrə qədər ədəbiyyat cəmiyyətin inkişafını, insanın daxili aləmini, ictimai münasibətləri və milli kimliyi ifadə edən aparıcı vasitələrdən biri kimi çıxış etmişdir. Lakin müasir dövrdə qloballaşma, texnoloji inkişaf, sosial şəbəkələrin geniş yayılması, bazar münasibətlərinin güclənməsi və mənəvi-estetik meyarların dəyişməsi Azərbaycan ədəbi mühitinə də ciddi təsirlər göstərmişdir. Bu təsirlərin müsbət tərəfləri ilə yanaşı, müəyyən mənfi çalarlar da meydana çıxmışdır.
Müasir Azərbaycan ədəbi mühitində müşahidə olunan mənfi halların əsas xüsusiyyəti onların həm yaradıcı prosesə, həm oxucu zövqünə, həm də ədəbi dəyərlərin qorunmasına təsir etməsidir. Ədəbi tənqidin zəifləməsi, kommersiyalaşma meylləri, səthi yaradıcılığın artması, plagiarizm, qruplaşmalar, gənc istedadların lazımi səviyyədə dəstəklənməməsi və klassik irsdən uzaqlaşma kimi problemlər ədəbi mühitin ümumi inkişaf tempinə mənfi təsir göstərir.
Bu problemlərin araşdırılması yalnız ədəbi baxımdan deyil, həm də ictimai və mənəvi aspektdən mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Çünki ədəbiyyat yalnız estetik zövq formalaşdırmır, həm də milli düşüncənin, vətəndaş mövqeyinin və mənəvi dəyərlərin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
MÜASIR ƏDƏBI MÜHITIN XARAKTERIK XÜSUSIYYƏTLƏRI
Müasir Azərbaycan ədəbi mühiti mürəkkəb və çoxşaxəli inkişaf mərhələsindən keçir. Əvvəlki dövrlərlə müqayisədə bu gün yazıçı və şairlərin fəaliyyət imkanları genişlənmiş, çap vasitələri artmış, internet və sosial media müəlliflərin öz əsərlərini daha geniş auditoriyaya təqdim etməsinə şərait yaratmışdır. Ədəbi jurnal və qəzetlərlə yanaşı, elektron platformalar, sosial şəbəkələr və şəxsi bloqlar da ədəbi prosesin bir hissəsinə çevrilmişdir.
Lakin bu genişlənmə müəyyən problemləri də özü ilə gətirmişdir. Əvvəllər ədəbiyyat ciddi redaktə və tənqid süzgəcindən keçirdisə, indi sosial media mühitində hər kəs özünü şair və ya yazıçı kimi təqdim edə bilir. Bu isə keyfiyyət meyarlarının zəifləməsinə səbəb olur.
Müasir dövrdə oxucu auditoriyasının zövqü də dəyişmişdir. Qısa və sürətli informasiya axını insanların uzun və dərin mətnlərə marağını müəyyən qədər azaltmışdır. Nəticədə bir çox müəlliflər oxucu qazanmaq üçün daha sadə, sensasion və emosional mətnlər yazmağa üstünlük verirlər.
ƏDƏBI TƏNQIDIN ZƏIFLƏMƏSI
Müasir Azərbaycan ədəbi mühitində ən ciddi problemlərdən biri peşəkar ədəbi tənqidin zəifləməsidir. Ədəbi tənqid ədəbiyyatın inkişafında istiqamətverici rol oynayan əsas sahələrdən biridir. Tənqid həm müəllifin yaradıcılığını təhlil edir, həm də oxucunun estetik zövqünü formalaşdırır.
Sovet dövründə ədəbi tənqid ideoloji çərçivələr daxilində fəaliyyət göstərsə də, sistemli və peşəkar xarakter daşıyırdı. Müasir dövrdə isə tənqid çox vaxt ya şəxsi münasibətlərdən asılı olur, ya da ümumiyyətlə formal xarakter daşıyır. Bir çox hallarda əsərlərin obyektiv təhlili əvəzinə, müəlliflər arasında qarşılıqlı tərif və ya qərəzli münasibətlər müşahidə edilir.
Ədəbi tənqidin zəifləməsi nəticəsində zəif əsərlər də yüksək səviyyəli əsər kimi təqdim olunur. Bu isə oxucunun zövqünü korlayır və istedadlı müəlliflərin kölgədə qalmasına səbəb olur. Publisistik baxımdan yanaşdıqda görünür ki, bəzi müəlliflər tənqidi qəbul etməyi şəxsi hücum kimi dəyərləndirirlər. Halbuki sağlam tənqid ədəbi inkişafın vacib şərtidir. Böyük rus tənqidçisi Vissarion Belinski yazırdı ki, “Tənqid olmayan yerdə həqiqi ədəbiyyat inkişaf edə bilməz.” Bu fikir müasir Azərbaycan ədəbi mühiti üçün də aktuallığını qoruyur.
PROBLEMIN ARADAN QALDIRILMASI YOLLARI
Peşəkar ədəbi tənqid məktəbinin yenidən formalaşdırılması;
Universitetlərdə ədəbi tənqid istiqamətinin gücləndirilməsi;
Müstəqil ədəbi portalların və analitik jurnalların yaradılması;
Əsərlərin obyektiv və elmi meyarlarla qiymətləndirilməsi;
Gənc tənqidçilərin dəstəklənməsi.
KOMMERSIYALAŞMA VƏ SƏTHI YARADICILIQ PROBLEMI
Müasir dövrdə bazar münasibətləri ədəbiyyata da təsir etmişdir. Bəzi müəlliflər üçün əsas məqsəd estetik dəyər yaratmaq deyil, daha çox satış və populyarlıq qazanmaq olmuşdur. Nəticədə dərin məzmunlu əsərlərdən çox, sensasiya doğuran, emosional manipulyasiyaya əsaslanan və tez unudulan mətnlər geniş yayılmışdır.
Bu problem xüsusilə sosial şəbəkələrdə daha aydın görünür. Qısa müddətdə məşhurlaşmaq istəyən bəzi müəlliflər poetik dərinlikdən uzaq, sadəcə emosional ifadələrdən ibarət mətnlər paylaşırlar. Belə mətnlər bəzən minlərlə bəyənmə toplasa da, onların estetik və bədii dəyəri zəif olur.
Bədii baxımdan qiymətləndirildikdə, həqiqi ədəbiyyat insan ruhuna təsir edən, düşündürən və zamanın sınağından çıxan əsərlərdir. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatının nümayəndələri- Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Nizami Gəncəvi, klassik Azərbaycan şairi Füzuli, Azərbaycan ədəbiyyatında milli satirik realizmin banisi, maarifçi qələm sahiblərindən biri olan Mirzə Cəlil Məmmədquluzadə və başqaları əsərlərində yalnız emosional təsir yaratmağa deyil, həm də dərin fəlsəfi və ictimai məzmun təqdim etməyə çalışırdılar.
Müasir kommersiya yönümlü yanaşma isə bəzən ədəbiyyatı estetik sənətdən çox, bazar məhsuluna çevirir.
PROBLEMIN HƏLLI YOLLARI
Keyfiyyətli ədəbiyyatın təbliği;
Dövlət və ictimai qurumlar tərəfindən ciddi ədəbi layihələrin dəstəklənməsi;
Kitab festivallarında estetik dəyəri yüksək olan əsərlərin ön plana çəkilməsi;
Oxucu zövqünün formalaşdırılması üçün maarifləndirici proqramların həyata keçirilməsi.
PLAGİARIZM VƏ TƏQLIDÇILIK
Müasir ədəbi mühitdə rast gəlinən problemlərdən biri də plagiarizm və təqlidçilikdir. Bəzi müəlliflər xarici və ya yerli müəlliflərin fikirlərini, obrazlarını və üslubunu mənimsəyərək öz adına təqdim edirlər.
Plagiarizm yalnız hüquqi məsələ deyil, həm də mənəvi problemdir. Çünki yaradıcı fəaliyyət fərdi düşüncə və orijinal yanaşma tələb edir. Təqlidçilik isə milli ədəbiyyatın özünəməxsusluğunu zəiflədir.
Xüsusilə sosial media mühitində müəllif hüquqlarının qorunmaması bu problemi daha da dərinləşdirir. Şeirlərin müəllif adı dəyişdirilərək paylaşılması, başqa müəlliflərin fikirlərinin mənimsənilməsi geniş yayılmış hallardandır.
PROBLEMIN ARADAN QALDIRILMASI YOLLARI
Müəllif hüquqları haqqında qanunların ciddi tətbiqi;
Elektron müəllif nəzarət sistemlərinin yaradılması;
Gənc müəlliflərə etik yaradıcılıq prinsiplərinin öyrədilməsi;
Ədəbi ictimaiyyət tərəfindən plagiata qarşı sərt mövqe nümayiş etdirilməsi.
QRUPLAŞMALAR VƏ ƏDƏBI MÜHITDƏ AYRI-SEÇKILIK
Müasir Azərbaycan ədəbi mühitində bəzən qruplaşma və şəxsi münasibətlərə əsaslanan yanaşmalar müşahidə olunur. Bu vəziyyət istedadlı müəlliflərin kölgədə qalmasına səbəb ola bilir.
Ədəbi mühitdə müəyyən çevrələrin bir-birini dəstəkləməsi təbii sayılsa da, bu münasibət obyektivlik sərhədini keçdikdə problemə çevrilir. Bəzi hallarda müəllifin əsərinin keyfiyyəti deyil, onun hansı çevrəyə aid olması daha çox diqqətə alınır.
Publisistik baxımdan bu problem cəmiyyətin digər sahələrində mövcud olan münasibətlərin ədəbiyyata da təsirinin göstəricisidir. Halbuki ədəbiyyat azad düşüncənin və obyektiv qiymətləndirmənin məkanı olmalıdır.
PROBLEMİN HƏLLI YOLLARI
Şəffaf ədəbi müsabiqələrin təşkili;
Ədəbi mükafatların obyektiv meyarlarla verilməsi;
Regionlardan olan gənc istedadların dəstəklənməsi;
Ədəbi təşkilatlarda demokratik mühitin formalaşdırılması.
GƏNC NƏSLİN KLASSIK ƏDƏBIYYATDAN UZAQLAŞMASI
Müasir texnoloji dövrdə gənclərin klassik ədəbiyyata marağının azalması mühüm problemlərdən biridir. Sosial şəbəkələr və sürətli informasiya axını gənclərin uzunmüddətli mütaliə vərdişlərini zəiflədir.
Klassik ədəbiyyat yalnız keçmişin irsi deyil, həm də milli düşüncənin, dil mədəniyyətinin və estetik zövqün əsas qaynağıdır. Klassik əsərlərdən uzaqlaşmaq milli-mənəvi dəyərlərin zəifləməsinə səbəb ola bilər.
Bədii baxımdan klassik ədəbiyyat insanın daxili aləmini zənginləşdirir, dil duyumunu inkişaf etdirir və estetik təfəkkürü formalaşdırır. Müasir dövrdə isə vizual mədəniyyətin üstünlük qazanması kitab oxuma mədəniyyətini müəyyən qədər kölgədə qoymuşdur.
PROBLEMIN ARADAN QALDIRILMASI YOLLARI
Məktəblərdə müasir metodlarla ədəbiyyat tədrisinin təşkili;
Elektron kitab layihələrinin artırılması;
Klassik əsərlərin audiokitab və multimedia formatında təqdim olunması;
Gənclər arasında mütaliə kampaniyalarının keçirilməsi.
SOSIAL ŞƏBƏKƏLƏRIN ƏDƏBI MÜHITƏ TƏSIRI
Sosial şəbəkələr müasir ədəbi mühitin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Bu platformalar müəlliflərin öz yaradıcılıqlarını geniş auditoriyaya çatdırmasına imkan yaratsa da, müəyyən mənfi təsirləri də vardır.
Bir çox hallarda sosial mediada populyarlıq meyarı bədii keyfiyyəti üstələyir. Oxucu sayı və bəyənmə göstəricisi bəzən əsərin həqiqi dəyərindən daha önəmli hesab olunur.
Sosial şəbəkə ədəbiyyatının əsas problemi sürətli istehlak xarakteri daşımasıdır. Belə mətnlər tez oxunur, tez paylaşılır və tez də unudulur. Halbuki həqiqi ədəbiyyat zaman tələb edir.
Digər tərəfdən, sosial media aqressiv polemika və etikadan uzaq münasibətlərin də yayılmasına səbəb olur. Müəlliflər arasında qarşılıqlı ittihamlar, təhqir və qeyri-etik davranışlar bəzən ədəbi mühiti zədələyir.
PROBLEMIN HƏLLI YOLLARI
Sosial mediada ədəbi etikaya dair maarifləndirmə;
Keyfiyyətli ədəbi platformaların yaradılması;
Onlayn ədəbi müzakirələrin mədəni şəkildə təşkili;
Oxucuların estetik seçim meyarlarının inkişaf etdirilməsi.
ƏDƏBIYYAT VƏ MİLLİ-MƏNƏVİ DƏYƏRLƏR
Müasir ədəbiyyatda bəzən milli-mənəvi dəyərlərin zəifləməsi də müşahidə olunur. Qloballaşmanın təsiri ilə bəzi müəlliflər milli xüsusiyyətlərdən uzaqlaşaraq daha çox xarici modelləri təqlid etməyə çalışırlar.
Halbuki milli ədəbiyyatın gücü onun özünəməxsusluğundadır. Azərbaycan ədəbiyyatı tarix boyu xalqın ruhunu, dilini, adət-ənənəsini və mənəvi dünyasını əks etdirmişdir.
Publisistik baxımdan milli dəyərlərin qorunması yalnız mədəni məsələ deyil, həm də milli təhlükəsizlik və kimlik məsələsidir. Çünki mənəvi yaddaşı zəif olan cəmiyyətlər xarici təsirlərə daha asan məruz qalırlar.
PROBLEMİN HƏLLİ YOLLARI
Milli mövzulara marağın artırılması;
Folklor və klassik irsin müasir formada təqdim olunması;
Gənc müəlliflərin milli ədəbi ənənələr ruhunda yetişdirilməsi;
Dövlət səviyyəsində milli ədəbiyyat layihələrinin dəstəklənməsi.
Nəticə olaraq deyə bilərik ki, müasir Azərbaycan ədəbi mühiti həm inkişaf imkanları, həm də ciddi problemlərlə xarakterizə olunur. Bir tərəfdən klassik ədəbiyyatdan tədriclə kənarlaşma bizi keçmiş irsn, milli düşüncə, estetik təfəkkür, mənəvi dəyər qaynaqlarından uzaqlaşdırır. Digər tərəfdən isə texnoloji inkişaf, rəqəmsal qurğuların və süni intellektin yaradıcılıq proseslərinə əsaslı təsir edə bilmək imkanları, eləcə də qloballaşma ədəbiyyatın daha geniş auditoriyaya çatmasına, yeni yaradıcılıq platformalarının formalaşmasına şərait yaratsa da, bədii-estetik meyarların zəifləməsi, səthi yanaşmaların artması və oxucu marağının dəyişməsi kimi problemləri də ön plana çıxarmışdır. Bütün bunları nəzərə alaraq ədəbi tənqid ədəbiyyata və dəbii yaradıcılığa münasibət bildirərkən zamanın tələbinə uyğun olaraq daha çevik yanaşma üsulları və dəyərləndirmə metodları üzərində düşünməlidir.
Gülnar Səmanın kitabı Türkiyədə çap olundu
Dünyada tək bircə qalan şəkildi... - Günün şeiri
"Elden Ring" bədii filminin çəkilişlərinə start verildi
Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün ain.az saytını izləyin.
