Azərbaycanın şəhərsalma tarixi qədim dövrlərdən başlayaraq əsrlər boyu formalaşmış zəngin urbanistik ənənələr üzərində qurulub. Bu torpaqlarda şəhər mədəniyyəti yalnız yaşayış məskənlərinin yaranması ilə məhdudlaşmayıb, eyni zamanda iqtisadi münasibətlərin, ticarətin, sənətkarlığın və dövlətçilik ənənələrinin inkişafı ilə paralel şəkildə formalaşıb.
Azərbaycanın qədim şəhərləri olan Qəbələ, Şamaxı, Bərdə, Gəncə və Bakı müxtəlif dövrlərdə regionun əsas iqtisadi və siyasi mərkəzləri kimi çıxış ediblər. Arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, bu şəhərlərdə küçə planlaşdırılması, bazar meydanları, su təchizatı sistemləri, müdafiə divarları və ictimai məkanlar mövcud olub. Bu isə Azərbaycanın qədim urbanistika məktəbinin yüksək inkişaf səviyyəsinə malik olduğunu göstərir.
Qədim şəhərsalma ənənələri və Azərbaycanın urbanistik irsi
Tarixçilər yazır ki, qədim Qəbələ şəhərinin ərazisi yüz hektarlarla ölçülürdü və burada sənətkarlıq emalatxanaları, yaşayış məhəllələri və inzibati mərkəzlər fəaliyyət göstərirdi. Qazıntılar zamanı tapılmış saxsı borular qədim şəhərdə su təchizatı sisteminin mövcud olduğunu sübut edir. Bərdə şəhəri isə IX-X əsrlərdə Yaxın Şərqin ən iri şəhərlərindən biri sayılırdı. Ərəb tarixçisi əl-Müqəddəsi Bərdəni “Arranın ən böyük və ən zəngin şəhəri” adlandırırdı. Şəhərdə müxtəlif ölkələrdən gələn tacirlər fəaliyyət göstərirdi və bazarlarda ipək, xalça, metal məmulatları satılırdı.
Şamaxı da orta əsrlərdə Qafqazın əsas urbanistik mərkəzlərindən biri idi. XII əsrdə burada baş verən dağıdıcı zəlzələlərdən sonra şəhərin yenidən qurulması prosesində daha dayanıqlı tikinti metodlarından istifadə olunmuşdu. Şamaxıda inşa edilən Cümə məscidi Qafqazın ən qədim məscidlərindən biri hesab edilir və şəhərsalma baxımından şəhərin mərkəzi funksiyasını daşıyırdı.
Xanlıqlar dövründə şəhərsalma modeli və planlı yaşayış sistemi
XVIII əsrin ortalarında Azərbaycanda müstəqil xanlıqların formalaşması şəhərsalma tarixində yeni mərhələ yaratdı. Şuşa, Şəki və Quba kimi şəhərlər yalnız inzibati idarəetmə mərkəzləri deyil, həm də iqtisadi və mədəni həyatın əsas dayaqları kimi inkişaf etməyə başladı. Qarabağ xanlığının paytaxtı olan Şuşa strateji mövqeyi və planlı quruluşu ilə seçilirdi. Şəhər dağ relyefinə uyğun şəkildə tikilmişdi və qala divarları ilə əhatələnmişdi. Tarixi mənbələrə görə, Şuşanın qala divarlarının uzunluğu təxminən 2,5 kilometr idi. Şəhərdə məhəllə sistemi, bazar sahələri və ictimai məkanlar müəyyən urbanistik prinsip əsasında yerləşdirilmişdi.
Şuşada 17 məhəllənin olduğu qeyd olunur və hər məhəllənin öz məscidi, hamamı və bulağı vardı. Bu isə şəhərsalmanın təkcə memarlıq deyil, sosial təşkilatlanma baxımından da planlı şəkildə qurulduğunu göstərir. Şəhərin əsas küçələri bazar meydanına çıxırdı və bu planlaşdırma ticarətin inkişafını asanlaşdırırdı.
Şəki şəhəri isə XVIII əsrdə Qafqazın ən mühüm sənətkarlıq və ipəkçilik mərkəzlərindən biri hesab olunurdu. Şəhərdə fəaliyyət göstərən karvansaraylar və bazarlar Şəkinin beynəlxalq ticarət əlaqələrində mühüm rol oynadığını göstərirdi. XVIII əsrin sonlarında Şəkidə ildə minlərlə pud ipək istehsal olunur, məhsullar Rusiya, İran və Avropa bazarlarına ixrac edilirdi.
Şəki Xan Sarayı yalnız memarlıq baxımından deyil, şəhərsalma baxımından da mühüm nümunə idi. Sarayın şəhər məkanına uyğun yerləşdirilməsi, həyət sistemi və relyefə uyğun memarlıq həlli Azərbaycan memarlıq məktəbinin yüksək inkişaf səviyyəsini nümayiş etdirirdi. Sarayın tikintisində mismardan istifadə olunmaması və rəngli şəbəkə texnologiyası həmin dövrün memarlıq ustalığını göstərirdi.
Quba şəhərində də küçələrin nizamlı şəkildə salınması, yaşayış və bazar sahələrinin funksional bölgüsü diqqət çəkirdi. Quba xanlığının iqtisadi gücü kənd təsərrüfatı, xalçaçılıq və ticarət üzərində qurulmuşdu. Burada fəaliyyət göstərən bazarlar regionun əsas ticarət nöqtələrindən biri idi.
Abşeronda neftin kəşfi və Bakının urbanistik transformasiyasının başlanğıcı
Azərbaycanın iqtisadi və şəhərsalma tarixində ən böyük dönüş nöqtələrindən biri Abşeron yarımadasında neft sənayesinin inkişafı ilə bağlı olub. Əslində, Abşeronda neftin mövcudluğu qədim dövrlərdən məlum idi və bu təbii sərvət Bakının yaşayış məkanı kimi formalaşmasına hələ orta əsrlərdən təsir göstərirdi. Hələ XIII əsrdə Marko Polo Bakı neftindən bəhs etmiş, XVII əsrdə isə alman səyyah Engelbert Kempfer Abşeron yarımadasındakı neft yataqları və təbii alovlar haqqında geniş məlumat vermişdi. İnsanlar əsrlər boyu neftdən məişətdə, işıqlandırmada, tibbi məqsədlərlə və hətta hərbi tətbiqlərdə istifadə edirdilər.
Tarixi mənbələr göstərir ki, orta əsrlərdə Bakı ətrafında, xüsusilə Balaxanı, Suraxanı, Binəqədi və Bibiheybət ərazilərində neft quyuları əl üsulu ilə qazılırdı. Bu ərazilər təkcə təsərrüfat baxımından deyil, həm də yaşayış və iqtisadi fəaliyyətin cəmləşdiyi məkanlar kimi formalaşırdı. Neft hasilatı ilə məşğul olan əhali ətrafında yeni yaşayış sahələri yaranır, karvan yolları və ticarət əlaqələri genişlənirdi. Beləliklə, Abşeronda neft amili hələ sənaye dövründən əvvəl lokal iqtisadi və urbanistik inkişafın əsas faktorlarından birinə çevrilmişdi.
Suraxanıdakı Atəşgah məbədi də Abşeronun təbii enerji resursları ilə bağlı formalaşan ən mühüm dini və memarlıq abidələrindən biri idi. Yer altından çıxan təbii qazın yaratdığı alovlar əsrlər boyu Hindistan və İrandan gələn tacirləri, səyyahları və zəvvarları bu əraziyə cəlb edirdi. Bu isə Bakının yalnız ticarət şəhəri deyil, həm də regionun mühüm dini və mədəni mərkəzlərindən biri kimi tanınmasına səbəb olmuşdu.
Sənaye inqilabı dövründə isə neftin strateji əhəmiyyəti tamamilə dəyişdi. Kerosinin əldə olunması şəhərlərin işıqlandırılmasında yeni mərhələ yaratdı, daha sonra daxiliyanma mühərriklərinin yaranması və benzinin istifadəsi nefti dünya iqtisadiyyatının əsas enerji resursuna çevirdi. Bu proses Abşeron yarımadasını və xüsusilə Bakını qlobal sənaye xəritəsinin əsas nöqtələrindən birinə çevirməyə başladı. Neftə artan beynəlxalq tələbat şəhərin iqtisadi imkanlarını genişləndirməklə yanaşı, onun urbanistik inkişaf tempini də sürətləndirdi.
1846-cı ildə Bibiheybətdə dünyada ilk dəfə mexaniki üsulla qazılan neft quyusunun istifadəyə verilməsi müasir sənaye neftçiliyinin başlanğıcı hesab olunur. Bu hadisə ABŞ-ın Pensilvaniya ştatında ilk neft quyusunun qazılmasından 13 il əvvəl baş vermişdi. Məhz Bibiheybətdə başlayan sənaye üsullu hasilat Bakının iqtisadi strukturunu dəyişdirdi və şəhərin yeni urbanistik mərhələyə keçidini sürətləndirdi. Neft sənayesinin inkişafı ilə birlikdə liman infrastrukturu genişlənir, yeni yollar salınır, sənaye zonaları formalaşır və Bakı tədricən orta əsr qala şəhərindən beynəlxalq sənaye metropolisinə çevrilməyə başlayırdı.
Neft bumu dövründə Bakının sənaye, şəhərsalma və demoqrafik yüksəlişi
1872-ci ildə çar Rusiyası tərəfindən neft yataqlarının özəl sahibkarlara verilməsi Bakı iqtisadiyyatında və şəhərsalma tarixində tamamilə yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Nobel qardaşları, Rotşild ailəsi və digər iri sənayeçilər Bakıya böyük investisiyalar yatırmağa başladılar. Nobel qardaşları Bakıda ilk müasir neft emalı zavodlarından birini yaratmaqla yanaşı, sənaye infrastrukturu ilə şəhər məkanının paralel inkişafı modelini də formalaşdırdılar. Onların istifadəyə verdiyi “Zoroastr” tankeri dünya neft daşımalarında yeni mərhələ hesab olunsa da, bu proses eyni zamanda Bakının liman şəhəri kimi strateji əhəmiyyətini daha da artırdı.
1883-cü ildə Bakı-Tbilisi dəmir yolunun istifadəyə verilməsi və 1907-ci ildə Bakı-Batum neft kəmərinin tikilməsi Bakını yalnız sənaye mərkəzi deyil, həm də regionun əsas logistika və nəqliyyat qovşaqlarından birinə çevirdi. Uzunluğu təxminən 830 kilometr olan Bakı-Batum neft kəməri şəhərin iqtisadi təsir radiusunu genişləndirdi və Bakı urbanistikasının sənaye infrastrukturu ilə inteqrasiya olunmuş şəkildə inkişafını sürətləndirdi. Limanların, dəmir yolu xətlərinin və anbar komplekslərinin tikilməsi şəhərin funksional planlaşdırılmasına birbaşa təsir göstərirdi.
1901-ci ildə Bakıda 11 milyon ton neft hasil olunması və şəhərin dünya neft istehsalının yarıdan çoxunu təmin etməsi Bakını qlobal iqtisadiyyatın aparıcı sənaye mərkəzlərindən birinə çevirdi. Neftdən əldə olunan böyük kapital axını şəhərin memarlıq və şəhərsalma simasının dəyişməsinə səbəb oldu. Yeni inzibati binalar, ticarət mərkəzləri, banklar, mehmanxanalar və yaşayış massivləri inşa edilməyə başladı. Şəhər artıq orta əsr qala şəhəri çərçivəsindən çıxaraq müasir sənaye metropolisinə çevrilirdi.
Neft sənayesinin inkişafı Bakının sosial strukturunu da dəyişdirdi. Şəhərə Rusiya imperiyasının müxtəlif bölgələrindən, Avropadan, İran və Orta Asiyadan minlərlə insan axışırdı. Əhalinin sürətli artımı yeni yaşayış məhəllələrinin salınmasını zəruri etdi. 1856-cı ildə təxminən 13 min nəfər əhalisi olan Bakı XIX əsrin sonlarında artıq yüz mindən çox insanın yaşadığı iri sənaye şəhərinə çevrilmişdi. XX əsrin əvvəllərində isə əhalinin 200 mini keçməsi şəhərsalmada yeni yanaşmaların tətbiqini qaçılmaz etdi.
Məhz bu dövrdə Bakıda şəhərsalma ənənələri yeni urbanistik prinsiplərlə birləşməyə başladı. İçərişəhərin klassik Şərq məhəllə sistemi ilə Avropa tipli geniş küçə və prospekt planlaşdırılması paralel şəkildə inkişaf edirdi. Şəhərdə inzibati zonalar, yaşayış massivləri və sənaye əraziləri arasında funksional bölgü aparılırdı. “Qara şəhər” kimi iri sənaye zonalarının yaradılması urbanistik planlaşdırmada sənaye və yaşayış sahələrinin ayrılması prinsipinin tətbiqinə nümunə idi.
Neftdən əldə olunan iqtisadi rifah Bakıda ictimai məkanların inkişafına da güclü təsir göstərdi. Yeni parklar, bağlar, teatrlar, məktəblər və ictimai binalar tikilirdi. Dənizkənarı bulvarın genişləndirilməsi, şəhərin əsas küçələrinin abadlaşdırılması və daş binaların inşası Bakının urbanistik görünüşünü dəyişdirirdi. Şəhərsalma artıq təsadüfi tikinti prinsipi ilə deyil, memarlar və mühəndislər tərəfindən hazırlanan planlar əsasında həyata keçirilirdi.
Neft bumu Bakının yalnız iqtisadi yüksəlişinə deyil, həm də şəhərsalma mədəniyyətinin formalaşmasına həlledici təsir göstərdi. Bakı Şərqin qədim şəhərsalma ənənələri ilə Qərbin sənaye urbanizmini birləşdirən nadir şəhərlərdən birinə çevrildi və XX əsrin əvvəllərində dünya neft paytaxtı ilə yanaşı, Qafqazın ən modern urbanistik mərkəzlərindən biri kimi tanınmağa başladı.
Avropa memarlıq məktəbləri və “Bakı üslubu”nun formalaşması
Bakının inkişafında xarici memarlıq məktəblərinin rolu xüsusilə böyük idi. Neft bumunun yaratdığı iqtisadi imkanlar nəticəsində şəhərə Polşa, Almaniya, Fransa, İtaliya və Rusiyadan memarlar və mühəndislər gəlməyə başladı. Bu memarlar Bakıya Avropa urbanistika təcrübəsini gətirirdilər.
Polyak memarlar Bakının memarlıq tarixində xüsusi yer tutur. İosif Qoslavski, İosif Ploşko, Kazimir Skureviç, Yevgeni Skibiński kimi memarlar şəhərin simasını dəyişən əsas mütəxəssislərdən oldular. İosif Ploşkonun layihələndirdiyi Muxtarov sarayı Avropa qotik memarlığı ilə Şərq ornamentlərinin sintezinin ən mühüm nümunələrindən biridir.
Fransa memarlıq məktəbinin təsiri Bakının fasad dekorlarında və balkon sistemlərində aydın hiss olunurdu. İtaliya memarlıq məktəbi isə neorenessans üslubunun şəhərə gətirilməsində mühüm rol oynadı. Alman mühəndislər sənaye obyektlərinin tikintisində və texniki infrastrukturların qurulmasında iştirak edirdilər.
Məhz bütün bu xarici memarlıq məktəblərinin yerli Azərbaycan memarlıq ənənələri ilə birləşməsi nəticəsində “Bakı üslubu” formalaşdı. Bu üslub Şərq ornamentləri ilə Avropa neoklassikası, qotika və barokko elementlərinin sintezindən yaranmışdı.
Neft milyonçuları Bakının memarlıq inkişafında xüsusi rol oynayırdılar. Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Musa Nağıyev, Murtuza Muxtarov, Seyid Mirbabayev, İsa bəy Hacınski və Sadıxov qardaşları şəhərin abadlaşdırılmasına böyük vəsait yatırırdılar. Musa Nağıyev Bakıda 90-dan çox bina tikdirmişdi. Hacı Zeynalabdin Tağıyev məktəblərin, teatrların və ictimai binaların tikintisini maliyyələşdirirdi.
Bulvardan “Ağ şəhər”ə: Bakının müasir urbanistik inkişafı və WUF13 perspektivi
1867-ci ildə memar Qasım bəy Hacıbababəyovun layihəsi əsasında salınan Dənizkənarı bulvar Bakının şəhərsalma tarixində yeni urbanistik mərhələnin əsasını qoydu. Uzunluğu əvvəlcə təxminən 3 kilometr olan bulvar təkcə istirahət məkanı deyil, həm də şəhərin ictimai və sosial həyatının mərkəzi kimi formalaşdı. Xəzər sahili boyunca salınan parklar, yaşıllıq zolaqları və gəzinti sahələri Bakının daha sağlam və yaşayış üçün əlverişli şəhər modelinə keçidini sürətləndirdi. Bu yanaşma sonrakı dövrlərdə şəhərsalma ənənələrinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.
Neft sənayesinin sürətli inkişafı ilə birlikdə Bakıda sənaye və yaşayış məkanlarının ayrılması zərurəti yarandı. Bu məqsədlə yaradılan “Qara şəhər” XIX əsrin sonlarında regionun ən böyük sənaye zonalarından biri hesab olunurdu. Burada ilk dəfə olaraq funksional zonalaşdırma prinsipləri tətbiq edilir, sənaye obyektləri yaşayış massivlərindən ayrılırdı. Bu, Bakı urbanistikasında planlı inkişaf modelinin başlanğıcı idi.
Bakının sürətlə genişlənməsi şəhərin ilk Baş planının hazırlanmasını da zəruri etdi. Memar Nikolay fon der Nonne tərəfindən hazırlanan plan İçərişəhər, yeni yaşayış massivləri, sənaye zonaları və liman infrastrukturu arasında əlaqəli şəhər modeli yaratmağa yönəlmişdi. Geniş küçələr, inzibati binalar, ictimai məkanlar və kommunikasiya xətləri artıq vahid urbanistik yanaşma əsasında formalaşdırılırdı.
XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Bakı artıq yalnız neft sənayesi ilə tanınan şəhər deyildi. Burada teatrlar, məktəblər, xəstəxanalar, qəzet redaksiyaları və mədəniyyət müəssisələri fəaliyyət göstərirdi. 1898-ci ildə elektrik tramvayının istifadəyə verilməsi Bakını Qafqazın ən modern şəhərlərindən birinə çevirmişdi. Şəhər Şərq memarlıq ənənələri ilə Avropa urbanizmini birləşdirən nadir mərkəz kimi inkişaf edirdi.
Bu tarixi inkişaf xətti müasir dövrdə də davam etdirilir. XX əsrdə sənaye zonası kimi tanınan “Qara şəhər” ərazisinin bu gün “Ağ şəhər” layihəsi çərçivəsində yenidən qurulması Bakının urbanistik transformasiyasının davamlı xarakter daşıdığını göstərir. Müasir Bakı artıq yalnız enerji mərkəzi deyil, eyni zamanda dayanıqlı inkişaf, yaşıl şəhər konsepsiyası, ağıllı infrastruktur və müasir memarlıq prinsiplərinin tətbiq olunduğu beynəlxalq urbanistik platformaya çevrilir.
Məhz bu baxımdan Bakının Ümumdünya Şəhərsalma Forumu – WUF13 tədbirinə ev sahibliyi etməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu forum Bakının qədim şəhərsalma ənənələri ilə müasir urbanistik inkişaf modelini beynəlxalq səviyyədə nümayiş etdirmək baxımından mühüm platformadır. İçərişəhərdən başlayaraq neft bumu dövrünün memarlıq irsinə, oradan isə müasir “Ağ şəhər” və yaşıl urbanizasiya layihələrinə qədər uzanan inkişaf xətti Bakının şəhərsalma tarixinin davamlı və çoxşaxəli xarakterini ortaya qoyur.
Əsrlər boyu formalaşan Azərbaycan şəhərsalma ənənələri, Abşeronda neft sənayesinin yaratdığı iqtisadi yüksəliş və müasir urbanistik transformasiya Bakını bu gün dünyanın diqqət mərkəzində olan şəhərlərdən birinə çevirib. Bakı artıq yalnız “qara qızıl”ın paytaxtı deyil, həm də qədim irslə müasir şəhərsalma konsepsiyalarını birləşdirən qlobal urbanistika mərkəzi kimi çıxış edir.
