Dünya xəritəsinə baxarkən görmək olar ki, sərhədlər sadəcə dövlətləri bir-birindən ayıran cizgilər deyil, həm də iqtisadiyyatların, mədəniyyətlərin və insanların nəfəs aldığı magistrallardır. XXI əsrin qloballaşan dünyasında bu magistralları kilidləmək iqtisadi orqanizmin damarlarını bağlamağa bərabərdir. Təəssüf ki, artıq yeddinci ildir ki, Azərbaycan bu sınağı fərqli və unikal bir şəkildə yaşayır.
2020-ci ildə dünyanı bürüyən COVID-19 pandemiyası hamını evə qapatdı, sərhədlərə qıfıl vurdu. Bu, anlaşılan və zəruri bir addım idi. Lakin bu gün – 2026-cı ilin ortalarında – qlobal tibb elmi pandemiyanın bitdiyini çoxdan elan edib, olimpiadalar keçirilib, beynəlxalq turizm bərpa olunub və dünya tam sürətlə irəliyə doğru hərəkət edir. Bir ölkədən başqa ölkəyə quru yolla keçmək dünyanın hər yerində yenidən adi bir gündəlik reallığa çevrilib. Bir ölkə istisnasılıqla: Azərbaycan.
Sərhədyanı ticarətin iqtisadi artıma təsiri və beynəlxalq tədqiqatlar
İqtisadi ədəbiyyatda sərhədyanı ticarət və insanların sərbəst hərəkəti regional inkişafın əsas drayveri hesab olunur. Bu sahədə mövcud olan fundamental tədqiqatların əsas tezisləri aşağıdakılardır:
Qravitasiya Modeli (Gravity Model of Trade): Beynəlxalq ticarətdə tətbiq olunan bu modelə görə (Tinbergen, 1962), iki ölkə arasındakı ticarət dövriyyəsi onların iqtisadiyyatlarının həcmi ilə düz, aralarındakı fiziki məsafə və institusional maneələrlə (sərhəd məhdudiyyətləri) tərs mütənasibdir. Quru sərhədinin bağlanması "məsafə effektini" sonsuzluğa doğru artırır və ticarəti minimuma endirir.
Dünya Bankının Tədqiqatları (Borders and Trade Costs): Dünyada ticarət xərclərinin (trade costs) ən böyük hissəsi quru sərhədlərindəki inzibati gecikmələr və fiziki maneələrlə bağlıdır. Sərhədlərin sərnişinlər üçün bağlanması kiçik miqyaslı transsərhəd ticarəti (şatıl/bazar ticarəti) tamamilə məhv edir.
Avropa İttifaqının Şengen Effekti Araşdırmaları: Center for Economic Policy Research (CEPR) və IFO Institute tərəfindən aparılan tədqiqatlar göstərir ki, daxili sərhəd nəzarətinin bərpası belə (tam bağlanma deyil, sadəcə yoxlamaların artırılması) ÜDM artımını illik 0.1% - 0.3% arasında azaldır. Tam bağlanma isə sərhədyanı regionlarda ÜDM-i kəskin şəkildə aşağı salır.
Sərhədlərin bağlı olmasının Azərbaycana iqtisadi təsirləri
Azərbaycan iqtisadiyyatında bu qərarın makro və mikro səviyyədə birbaşa və dolayısı ilə ciddi fəsadları müşahidə olunur:
A. Turizm sektorunun reabilitasiyasının gecikməsi
Pandemiyadan əvvəl (2019-cu ildə) Azərbaycana gələn 3.2 milyon turistin təxminən 70%-dən çoxu ölkəyə quru sərhədləri (Gürcüstan, Rusiya, İran və Naxçıvan vasitəsilə Türkiyə) vasitəsilə daxil olurdu. Quru sərhədlərinin bağlanması aşağı büdcəli və orta təbəqədən olan xarici turistlərin (xüsusilə regional turistlərin) axınını tamamilə dayandırıb. Hava nəqliyyatının baha olması daxili turizm bazarının rəqabət qabiliyyətini zəiflədir.
B. Regional iqtisadiyyat və sahibkarlığın zəifləməsi
Xüsusilə sərhədyanı bölgələrdə (Qazax, Balakən, Xaçmaz, Astara və s.) yerli əhalinin dolanışıq mənbəyi olan xırda ticarət, logistika, iaşə və xidmət obyektləri fəaliyyətini dayandırıb və ya kəskin kiçilib. Bu, Bakıya daxili miqrasiya təzyiqini artırır və regionlarda işsizliyi stimullaşdırır.
C. İnhisarçılığın artması və qiymət bahalaşması
Quru sərhədlərinin bağlı olması fiziki şəxslərin qonşu ölkələrdən (məsələn, Gürcüstan və Türkiyədən) daha ucuz istehlak malları və geyimlər gətirməsini (fərdi idxal) məhdudlaşdırıb. Bazarın yalnız böyük logistik şirkətlərin və iri idxalçıların öhdəsinə buraxılması daxili bazarda rəqabəti azaldıb, inflyasiyanı və qiymət inhisarını gücləndirib.
Qlobal müqayisədə unikal və analoqsuz vəziyyət
Məsələyə daha dərindən baxdıqda acı bir həqiqətlə qarşılaşırıq: Azərbaycan bu gün planetdə sərnişinlər üçün bütün quru sərhədlərini istisnasız olaraq tam qapalı saxlayan yeganə ölkədir.
Bəzən müqayisə üçün çəkilən ən qapalı rejimli ölkələrin belə mənzərəsi fərqlidir. Məsələn, dünyanın ən təcrid olunmuş dövləti sayılan Şimali Koreyanın Çin və Rusiya ilə quru sərhəd məntəqələri strateji ticarət və gediş-gəliş üçün funksionallığını qoruyur. Sanksiyalar altında boğulan, müharibə şəraitində olan Rusiya və Belarus arasında quru sərhədi tamamilə açıqdır və gediş-gəliş sərbəstdir. Hətta daxili münaqişələrin, siyasi böhranların ağuşunda olan Suriyanın Türkiyə ilə, Yəmənin isə qonşuları ilə quru keçidləri müəyyən şərtlərlə də olsa işləyir. Azərbaycan isə dinc, sabit və beynəlxalq layihələrin mərkəzində dayanan bir ölkə olmasına baxmayaraq, dörd bir tərəfdən quru yollarını tamamilə sərnişin üzünə bağlayıb. Azərbaycanın keçid qapısında yerləşməsi ən yüksək qiymətləndirilən amillərdəndir, amma bu üstünlük reallaşdırıla bilmir.
İqtisadi durğunluğun görünməyən səbəbi
İqtisadiyyatda "qravitasiya qanunu" var: qonşu ölkələrlə fiziki təmas və sərhədyanı ticarət regional inkişafın, kiçik və orta sahibkarlığın əsas qidasıdır. Quru sərhədlərinin bağlı qalması ilk növbədə ölkənin qeyri-neft sektorunun onurğa sütununa zərbə vurur.
Pandemiyadan əvvəl Azərbaycana gələn milyonlarla turistin böyük əksəriyyəti ölkəyə quru yollarla daxil olurdu. Bu gün isə yalnız baha aviabiletlər hesabına həyata keçən hava nəqliyyatı daxili turizm sektorunu rəqabətdən tamamilə kənarlaşdırıb. Sərhədyanı bölgələrimizdə – Qazaxdan Xaçmaza, Astaradan Balakənə qədər – vaxtilə transsərhəd ticarətlə dolanan, kiçik iaşə obyektləri, bazarları işlədən on minlərlə vətəndaş faktiki olaraq gəlir mənbəyini itirib.
Bundan əlavə, fərdi idxalın (vətəndaşların qonşu ölkələrdən daha ucuz məhsul gətirməsinin) qarşısının kəsilməsi daxili bazarda rəqabəti öldürüb, iri idxalçıların inhisarçılıq maraqlarına xidmət edib və nəticədə süni bahalaşmanı, inflyasiyanı alovlandırıb. İqtisadi artımın yox dərəcəsində olması məhz bu qapalı ekosistemin birbaşa fəsadıdır.
İnzibati arqumentlər və real ehtiyaclar
Rəsmi qərarlarda xüsusi karantin rejiminin uzadılması hələ də epidemioloji risklərlə əsaslandırılır. Lakin cəmiyyətdə bu arqument artıq öz inandırıcılığını tamamilə itirib. Əgər məqsəd təhlükəsizlik və ya milli maraqların qorunmasıdırsa, müasir gömrük-keçid məntəqələri, gücləndirilmiş filtrasiya və təhlükəsizlik sistemləri qurmaqla sərhədi idarə etmək mümkündür – necə ki, bütün dünya bunu edir. Sərhədi tamamilə bağlamaq çıxış yolu deyil, sadəcə problemi dondurmaqdır.
Vətəndaşların qonşu ölkələrdəki yaxınları ilə əlaqələrinin kəsilməsi, Naxçıvanla birbaşa quru əlaqəsinin yalnız digər ölkələrin hava yolları ümidinə qalması və iqtisadiyyatın regional təcriddən əziyyət çəkməsi artıq sosial bir problemə çevrilib.
Nəticə
Azərbaycan bu gün qlobal ticarət dəhlizlərinin (Şimal-Cənub, Şərq-Qərb) kəsişməsində yerləşməsi ilə fəxr edir. Lakin tranzit qatarlarının və yük maşınlarının keçdiyi bu yollardan ölkə vətəndaşlarının və xarici qonaqların piyada və ya avtomobillə keçə bilməməsi böyük bir təzad yaradır. Yük daşınması üçün "açıq", insan kapitalı və canlı iqtisadiyyat üçün "bağlı" olan bu sərhəd siyasəti yenidən nəzərdən keçirilməlidir.
Ölkədə real və dayanıqlı iqtisadi artıma nail olmaq, rəqabətli bazar mühitini bərpa etmək və regionları canlandırmaq istəyiriksə, Azərbaycan bu qlobal "istisna" statusuna son qoymalı və dünyaya açılmalıdır. Çünki bağlı qalan hər gün gələcək iqtisadi inkişafımızdan oğurlanan bir gündür.
Dərin hörmətlə,
prof. Saleh Məmmədov
