"Bəşəriyyətin gələcəyi yalnız texnologiyadan deyil, insanın gözəlliyi və mənəvi dəyərləri dərk etmək qabiliyyətindən asılıdır..."
Rusiyalı filosof, fəlsəfə elmləri namizədi Yelena Yanuşevskaya müasir dünyanın əsas böhranlarından birinin insanın daxili azadlığını itirməsi olduğunu düşünür.
Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "novayagazeta.ru" nəşri yazıb.
Azadlıq problemi niyə yenidən gündəmə gəlib?
Filosofun fikrincə, bu problem yalnız siyasətlə deyil, həm də insanın gözəllik, yaradıcılıq və mənəvi dəyərlərlə münasibəti ilə bağlıdır. Müəllif yazır ki, fəlsəfə tarixində azadlıq anlayışı müxtəlif cür izah olunub. Materialist filosoflar insanı əsasən xarici şərtlərin və determinizmin məhsulu kimi görürdülər.
İdealistlər və dini filosoflar isə insanın mənəvi seçim azadlığına malik olduğunu müdafiə edirdilər. Yanuşevskayanın fikrincə, Avropa fəlsəfəsində dönüş nöqtələrindən biri İntibah dövrü mütəfəkkiri Covanni Piko della Mirandola ilə bağlıdır. O, insanı öz taleyini müəyyən edə bilən varlıq kimi təqdim edirdi.
Gözəllik və azadlıq arasında əlaqə
Məqalədə xüsusi diqqət Immanuel Kant fəlsəfəsinə ayrılır. Müəllif hesab edir ki, Kant gözəllik hissini sadəcə estetik zövq kimi deyil, insanı ümidsizlikdən çıxaran və azadlığa yaxınlaşdıran ümid forması kimi qiymətləndirirdi.
Filosofun fikrincə, gözəlliyi dərk etmək insanın daxili dünyasını genişləndirir və onu sırf bioloji-instinktiv varlıq olmaqdan uzaqlaşdırır. Bu baxımdan estetik təcrübə mənəvi azadlığın əsas elementlərindən biri sayılır. Məqalədə vurğulanır ki, insan yalnız maddi ehtiyaclarla yaşayan varlığa çevriləndə cəmiyyət də tədricən mənəvi böhrana sürüklənir.
Müasir dünya "utilitar insan" yaradır
Yanuşevskaya hesab edir ki, müasir superkapitalizm və rəqəmsallaşma insanı getdikcə daha çox utilitar düşüncəyə yönəldir. Onun fikrincə, bugünkü sistem yaradıcı və azad şəxsiyyət yox, əsasən istehlakçı tipli insan formalaşdırır.
Müəllif yazır ki, texnologiyalar insanın imkanlarını genişləndirə bilsə də, eyni zamanda onu avtomatlaşdırılmış sistemlərin bir hissəsinə çevirə bilər. Xüsusilə süni intellektin sürətli inkişafı bu ziddiyyəti daha da gücləndirir. Onun sözlərinə görə, müasir insan daha çox rahatlıq və istehlak haqqında düşünür, halbuki yüksək mənəvi, estetik və etik dəyərlərlə əlaqə zəifləyir.
Mədəni böhran və "kasıb dövr"
Filosof müasir dövrü alman şairi Fridrix Holderlinin ifadəsi ilə "kasıb dövr" adlandırır. Məqalədə qeyd olunur ki, sadəlik və mexaniki düşüncə tədricən yaradıcılığı, spontanlığı və fərdiliyi sıxışdırır. Xüsusilə incəsənətin bundan ciddi zərər gördüyü vurğulanır. Müəllifə görə, həqiqi sənət azad təxəyyül və orijinallıq olmadan mövcud ola bilməz.
Yanuşevskaya hesab edir ki, texnologiya ilə humanitar düşüncə arasında yaranan balanssızlıq müasir dünyanın əsas problemlərindən biridir. Onun fikrincə, əgər insan gözəlliyi, mədəniyyəti və mənəvi dəyərləri ikinci plana atmağa davam edərsə, bu, təkcə mədəni deyil, sivilizasiya böhranına çevrilə bilər.
