“The İndependent”də “Trampın Zəngəzur taktikası Qrenlandiya üçün məşq idi?” başlıqlı analitik məqalə dərc 3edilib. Məqalədə deyilir ki, ABŞ prezidenti Donald Trampın Azərbaycanla Ermənistan arasında "bir gündə" sülhə nail olduğu iddiası beynəlxalq diplomatiyada əks-səda doğurdu. Belə sual yaranır: Qafqazdakı bu taktika indi Qrenlandiya üçün şablon yaradırmı? Avstriyalı analitik Velina Çakarovanın qiymətləndirməsi kritikdir: "Tramp Qafqaz kimi kiçik bir ərazidə əldə etdiyi nəticəni Avropa İttifaqı kimi nəhəng bir bloka tətbiqlənəcək daha böyük bir addımın məşqi kimi istifadə edir".
Hafta.az yazır ki, 2025-ci ilin avqustunda Ağ Evdə imzalanan Azərbaycan-Ermənistan sülh müqaviləsi 35 illik münaqişəyə diplomatik son qoyub.
Sülh prosesinin özü 2022-ci ildən bəri davam edirdi. 2022-ci ilin aprelində başlayan danışıqlar 2022-ci ilin oktyabr ayında Praqa Zirvə görüşündə ərazi bütövlüyünün təsdiqlənməsi ilə hüquqi əsas qazandı. 2023-cü ilin payızından etibarən proses ikitərəfli xarakter aldı və 2025-ci ilin mart ayında layihə mətni üzrə razılaşma əldə edildi. Məhz bu son mərhələdə Trampın taktikası işə düşdü və prosesi tamamladı. Razılaşmanın ən strateji nəticəsi TRIPP (Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu) dəhlizi oldu. Azərbaycanla Naxçıvanı birləşdirən bu 25 mil uzunluğundakı marşrut Ermənistan ərazisindən keçir, lakin ABŞ-a 99 il müddətinə icarəyə verilib. Dəhlizin bəzi mənbələrdə "Tramp Dəhlizi" adlandırılması Vaşinqtonun regional prestij investisiyasını simvolizə edir. Daha da əhəmiyyətlisi, müqavilə Rusiya sərhədçilərinin yerləşdirilməsini qadağan etməklə bölgədə Qərbyönümlü təhlükəsizlik arxitekturası yaradır.
2026-cı ilin yanvar ayında Tramp Qrenlandiyanın alınması üçün Danimarka da daxil olmaqla səkkiz Avropa ölkəsinə əvvəlcə 10 faiz, sonra isə 25 fa tarif tətbiq etmək qərarına gəldi. İki addım arasındakı paralellər diqqəti cəlb edir:
Təhlükəsizlik əsaslandırması: Tramp Qafqazda sülhü "qlobal təhlükəsizlik" üçün vacib hesab etsə də, Qrenlandiyanı "Dünya Sülhü" və ABŞ-ın milli təhlükəsizliyi ilə əlaqələndirir. Hər iki halda Rusiya və Çinin "gözlərinin bu torpaqda olduğunu" iddia edərək müdaxiləni qanuniləşdirir.
Müttəfiqləri hədəfə almaq: ABŞ ilə yaxın münasibətdə olan Azərbaycan və Ermənistan Qafqazda hədəfə alınsa da, Qrenlandiya məsələsində NATO müttəfiqlərinə tariflər tətbiq olunur. Bu, Tramp doktrinası yalnız rəqiblərə deyil, həm də müqaviləyə müqavimət göstərən hər kəsə tətbiq olunduğunu göstərir.
Mərhələli təzyiq strategiyası: Qrenlandiyada əvvəlcə 10 faiz, altı ay sonra isə 25 faiz rüsum tətbiq olunur və bu da danışıqlar üçün yer qoyur. Bu yanaşma iqtisadi psixologiyada "lövbər effekti" kimi tanınan taktikaya bənzəyir - yüksək ilkin rəqəm hər sonrakı rəqəmi ağlabatan göstərir.
Uzunmüddətli mövcudluq: Hər iki halda məqsəd birdəfəlik razılaşma deyil, Amerikanın daimi mövcudluğudur. TRIPP dəhlizi 99 illik icarə müqaviləsi ilə ABŞ-ın strateji xəritəsinə daimi olaraq daxil edilir, Qrenlandiya isə birbaşa ərazi əldə etmə yolu ilə həyata keçirilir. Azərbaycan və Ermənistan iqtisadi cəhətdən kövrəkdir və ABŞ bazarından kənarlaşdırma strateji təcrid riski daşıyırdı. Xüsusilə Ermənistan Rusiyadan uzaqlaşmaq və Qərblə inteqrasiya prosesində idi - bu təhlükə Paşinyanın xarici siyasət istiqamətini kökündən sarsıda bilər. Qrenlandiya məsələsi daha mürəkkəbdir. Üstəlik, Danimarka və digər Avropa ölkələrinin iqtisadiyyatı Azərbaycan və Ermənistandan daha güclüdür. Aİ daxilində həmrəylik mexanizmləri və əks-sanksiyalar təhlükəsi mövcuddur. Lakin Trampın hesablamaları fərqlidir: Avropa, xüsusən də Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra enerji və təhlükəsizlik baxımından ABŞ-dan asılıdır. Bu asılılıq iqtisadi təzyiqə qarşı manevr imkanlarını daraldır.
Avropa liderlərinin reaksiyası hələ də "xəbərdarlıq" səviyyəsindədir. Almaniya və Fransa "aşağı spiral"dan danışsalar da, konkret əks tədbirlər aydın deyil. Trampın Qafqazdakı sürətli uğuru Avropa paytaxtlarında "nə olarsa" sualını gücləndirib. Trampın taktikası beynəlxalq münasibətlərdə "yumşaq güc" və "sərt güc" arasındakı tarazlığın iqtisadi məcburiyyətlə əvəz olunduğu bir dövrü göstərir. Ənənəvi diplomatiya qarşılıqlı hörmət və güzəştə əsaslansa da, bu yeni model "təslim olmaq və ya razılaşmaq" ultimatumuna əsaslanır. Lakin məcburiyyət yolu ilə əldə edilən sülhün davamlılığı şübhə altına alınır. 2026-cı ildə Ermənistanda keçiriləcək seçkilər bu "məcburi sülhə" ictimai dəstəyi sınayacaq. Paşinyan hökumətinə qarşı güclü müxalifət artarsa, razılaşma təhlükə altına düşə bilər. Trampın Zəngəzurda istifadə etdiyi eyni taktikanı Qrenlandiyada da sınaması ehtimalı çox yüksəkdir.
Qrenlandiyadakı nəticə qlobal ticarət sisteminin gələcəyi üçün vacibdir. Əgər Tramp Avropa müttəfiqlərini tarif təhdidləri vasitəsilə Qrenlandiyanı satmağa məcbur edə bilsə, iqtisadi məcburiyyətin sərhədləri yenidən çəkiləcək. Lakin Avropanın müqavimət qabiliyyəti Qafqazdakından daha güclüdür. Qarşıdakı aylar "tarif diplomatiyasının" əsl effektivliyini göstərəcək. Tramp Qafqazda kiçik mərci qazanmış kimi görünür; indi isə Qrenlandiyada böyük mərcin vaxtıdır.
