Müasir beynəlxalq hüququn struktur dilemmaları

 

Müasir problemlər fonunda daha analitik yanaşma göstərir ki, beynəlxalq hüquq tarixi boyunca iki əsas funksiyanı paralel şəkildə yerinə yetirən normativ sistem kimi inkişaf etmişdir: dövlətlərarası rəqabəti müəyyən qaydalarla çərçivələmək və həmin rəqabətin doğurduğu risklərə hüquqi məhdudiyyətlər tətbiq etmək. Bu sistem nə yalnız idealist dəyərlər toplusu, nə də sırf güc münasibətlərinin texniki ifadəsidir; o, beynəlxalq münasibətlərdə yaranan ziddiyyətləri hüquqi kateqoriyalar və prosedurlar vasitəsilə tənzimləməyə yönəlmiş çərçivədir. Bu səbəbdən tarixi inkişaf məntiqi iqlim böhranı, kibertəhlükəsizlik, texnoloji nəzarət, məlumatların transsərhəd dövriyyəsi, qlobal ticarətin və təchizat zəncirlərinin fraqmentasiyası, silahlı münaqişələr və humanitar böhranlar kimi çağırışların niyə davamlı şəkildə beynəlxalq hüququn tətbiq imkanlarını və sərhədlərini gündəmə gətirdiyini izah etməyə kömək edir. Tarixi təcrübə göstərir ki, beynəlxalq hüquq çox vaxt yeni reallıqlara gecikmiş normativ cavablar vermiş, lakin eyni zamanda beynəlxalq nizamın minimum əsaslarını saxlayan prinsipləri qorumağa çalışmışdır; bu prinsiplər sırasında xüsusilə gücdən istifadənin qadağan olunması, suveren bərabərlik və mübahisələrin dinc yolla həlli qeyd olunur.

 

Ən erkən mərhələlərdə “beynəlxalq hüquq” termini müasir mənada işlənməsə də, siyasi birliklərarası münasibətləri tənzimləyən qaydalar və praktikalar mövcud idi. Qədim sivilizasiyalarda sülh və ittifaq razılaşmalarının yazılı formada təsbit edilməsi, elçilərin toxunulmazlığına dair qaydalar, mübahisələrin arbitraj yolu ilə həlli və Roma hüquq düşüncəsində jus gentium anlayışı transsərhəd münasibətlərdə müəyyən sabitliyin hüquqi təminata ehtiyac duyduğunu göstərirdi. Bu mərhələlərdə hüquqi sabitlik formal bərabərlik üzərində qurulmurdu və güc asimmetriyası normanın məzmununa, tətbiqinə və nəticələrinə birbaşa təsir edirdi. Bu xüsusiyyət müasir mübahisələrdə də müşahidə olunur: beynəlxalq hüquq formal olaraq suveren bərabərliyə istinad etsə də, sanksiya rejimləri, ticarət güzəştləri, borc və maliyyə mexanizmləri, texnologiya transferi və strateji resursların idarə edilməsi kimi sahələrdə dövlətlərin real təsir imkanları eyni səviyyədə deyil. Bu, beynəlxalq hüquqda normativ bərabərlik iddiası ilə faktiki imkanların qeyri-bərabərliyi arasında qalıcı gərginliyi ifadə edir.

 

Orta əsrlərdə Avropada siyasi-hüquqi münasibətlər iyerarxik strukturların təsiri altında idi: dini legitimlik iddiaları, imperiya konsepsiyası, feodal parçalanma və üst-üstə düşən səlahiyyətlər suveren dövlət modelinin tam formalaşmadığını göstərirdi. Eyni zamanda, təbii hüquq düşüncəsi beynəlxalq hüququn nəzəri əsaslarına iki istiqamətdə təsir göstərdi: hüquqi öhdəliyin təkcə razılıqla deyil, ədalət və ağıl kimi normativ əsaslandırmalarla izah edilməsi ideyası və müəyyən prinsiplərin universal xarakter daşıması ehtimalı. Bu xətt müasir beynəlxalq hüquqda insan hüquqları, beynəlxalq cinayət məsuliyyəti və erga omnes tipli öhdəliklərdə görünür. Bununla yanaşı, universalizm iddiaları selektiv tətbiq və ikili standart mübahisələri ilə müşayiət olunduqda beynəlxalq hüququn legitimliyi zəifləyə bilər; buna görə universal prinsiplərin tətbiqi ilə siyasi maraqların təsiri arasındakı gərginlik müasir dövrdə də aktualdır.

 

Vestfaliya sülhü beynəlxalq hüququn dövlət mərkəzli strukturunun formalaşması baxımından əhəmiyyətli mərhələ kimi təqdim edilir: ərazi suverenliyi, daxili işlərə müdaxilənin yolverilməzliyi və formal bərabərlik bu çərçivənin əsas elementləri sayılır. Suverenlik dövlətin öz ərazisi üzərində ali hakimiyyətini və xarici münasibətlərdə müstəqilliyini, bərabərlik isə dövlətlərin gücündən asılı olmayaraq eyni hüquqi şəxsiyyət statusunu ifadə edir; müdaxilə etməmək bu suverenliyin qorunması ilə bağlı hüquqi mövqedir. Müasir dövrdə bu çərçivə həm zəruri, həm də məhdudiyyətlidir: dövlətlərarası münasibətlərin minimum nizamı bu prinsiplərə əsaslanır, lakin iqlim dəyişiklikləri, pandemiyalar, kibercinayətkarlıq, transmilli dezinformasiya və təchizat zənciri riskləri kimi problemlər dövlət sərhədləri daxilində həll edilmir. Bu səbəbdən suverenliyin aradan qalxmasından deyil, suverenliyin məzmununun əməkdaşlıq və məsuliyyət elementləri nəzərə alınmaqla yenidən şərh edilməsindən danışmaq daha dəqiqdir.

 

Qrotiusun beynəlxalq hüquq nəzəriyyəsinə əsas töhfələrindən biri mərkəzi icraedici hakimiyyət olmadan da hüquqi öhdəliklərin və qaydaların mövcud ola bilməsi fikrini əsaslandırmasıdır. Müasir beynəlxalq sistemdə də mərkəzi hakimiyyət yoxdur, lakin dövlətlər müqavilələr bağlayır, beynəlxalq məhkəmələrə müraciət edir, BMT və digər platformalarda hüquqi mövqelər irəli sürür. Eyni zamanda, bəzi hallarda dövlət davranışı bu çərçivələrin kənarında formalaşır. Klassik prinsiplər (məsələn, pacta sunt servanda, yaxşı niyyət və müharibənin məhdudlaşdırılması) hüquqi arqumentlərin əsasını təşkil etsə də, kiberməkanda aidiyyət problemi, dezinformasiyanın hüquqi təsnifatı, sanksiyaların humanitar nəticələri və süni intellektin hərbi qərarvermədə istifadəsi kimi mövzular bu prinsiplərin tətbiqində yeni interpretasiya ehtiyacı yaradır.

 

XIX əsrdə beynəlxalq hüququn genişlənməsi ticarətin və kommunikasiya imkanlarının artması, çoxtərəfli konfrans diplomatiyasının inkişafı və humanitar hüququn erkən kodifikasiyası ilə bağlı idi. Lakin bu inkişaf kolonial münasibətlərlə paralel getdiyinə görə beynəlxalq hüququn universal və inklüziv sistem kimi inkişafı məhdud olmuş, normativ çərçivə uzun müddət Avropa mərkəzli yanaşmaların təsiri altında qalmışdır. Bu tarixi irs müasir dövrdə “qaydaların hamı üçün eyni dərəcədə işləməsi” məsələsini gündəmdə saxlayır. İqlim maliyyələşdirilməsi, borc yükü, enerji keçidi, texnologiya transferi, vaksin və səhiyyə resurslarına çıxış kimi sahələrdə formal bərabərlik real bərabər imkanlar yaratmadıqda legitimlik problemi dərinləşir.

 

XX əsrdə beynəlxalq hüquq iki dünya müharibəsinin təsiri ilə ciddi transformasiya keçirdi. Millətlər Liqası sülhün institusional mexanizmlərlə təmin edilməsi ideyasını irəli sürdü, lakin icra imkanlarının zəifliyi onun effektivliyini məhdudlaşdırdı. İkinci Dünya müharibəsindən sonra BMT sistemi gücdən istifadənin ümumi qadağasını, kollektiv təhlükəsizlik mexanizmlərini, suveren bərabərlik prinsipini və insan hüquqlarının beynəlxalq gündəliyə daxil edilməsini hüquqi çərçivədə daha aydın şəkildə möhkəmləndirdi. İnsan hüquqlarının beynəlxalq hüququn mərkəzi mövzularından birinə çevrilməsi dövlətin daxili yurisdiksiyası ilə beynəlxalq müdafiə iddiaları arasında gərginliyi artırdı; humanitar müdaxilə və R2P (Responsibility to Protect) kimi konsepsiyalar bu müzakirələrin nəticəsində formalaşmışdır.

 

Dekolonizasiya beynəlxalq hüququn iştirakçı bazasını genişləndirdi və suveren bərabərlik, öz müqəddəratını təyin etmə kimi prinsiplərin siyasi çəkisini artırdı. Bununla yanaşı, öz müqəddəratını təyin etmə ilə ərazi bütövlüyü arasında tarazlıq müasir münaqişələrdə davamlı mübahisə mövzusudur. Beynəlxalq hüquq bu tarazlığı çox vaxt daxili öz müqəddəratını təyin etmə vasitələri (siyasi iştirak, mədəni hüquqlar, muxtariyyət modelləri) ilə qorumağa çalışır, çünki sərhədlərin asan dəyişməsi sabitlik risklərini artırır.

 

Müasir beynəlxalq hüquq artıq abstrakt sahələr toplusu kimi yox, konkret və təxirəsalınmaz qlobal böhranların normativ idarə mexanizminə çevrilmiş sistem kimi görünür. İqlim dəyişikliyi ilə bağlı Paris sazişi çərçivəsində öhdəliklərin yerinə yetirilməməsi, “loss and damage” maliyyələşməsi ətrafında inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan dövlətlər arasında yaranan fikir ayrılıqları beynəlxalq ekoloji hüququn effektivliyi məsələsini aktuallaşdırır. Eyni zamanda enerji keçidi, nadir torpaq elementlərinə çıxış və yaşıl texnologiyalara nəzarət geosiyasi rəqabəti gücləndirərək investisiya hüququ ilə iqlim öhdəlikləri arasında normativ gərginlik yaradır.

 

Kiberməkanda dövlət məsuliyyəti, seçkilərə müdaxilə iddiaları, kritik infrastrukturun hədəfə alınması və süni intellektin hərbi məqsədlərlə istifadəsi beynəlxalq humanitar hüququn və gücdən istifadəyə dair qaydaların tətbiq imkanlarını yenidən müzakirə mövzusuna çevirir. Xüsusilə dövlətlə qeyri-dövlət aktorları arasındakı sərhədlərin bulanıqlaşması aidiyyət problemini dərinləşdirir və hüquqi cavab mexanizmlərini mürəkkəbləşdirir.

 

Qlobal iqtisadi sistemdə isə sanksiya rejimlərinin genişlənməsi, təchizat zəncirlərinin siyasi səbəblərlə yenidən qurulması, ticarət müharibələri və strateji texnologiyalara ixrac nəzarətləri Dünya Ticarət Təşkilatının normativ çərçivəsinin effektivliyini sual altına alır. Eyni zamanda borc böhranı yaşayan dövlətlər üçün beynəlxalq maliyyə institutlarının şərtləri suveren bərabərlik prinsipi ilə iqtisadi reallıqlar arasında ziddiyyət yaradır.

 

Silahlı münaqişələrin davam etdiyi regionlarda humanitar hüququn pozulması, məcburi köçkün axınları və mülki əhalinin qorunması məsələləri beynəlxalq cinayət ədalətinin selektiv tətbiqi ilə bağlı tənqidləri artırır. Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin yurisdiksiyası və siyasi dəstək problemi beynəlxalq ədalət mexanizmlərinin normativ nüfuzunu birbaşa təsir altına alır.

 

Kosmosun militarizasiyası, peyk sistemlərinə müdaxilə və dəniz yollarının təhlükəsizliyi kimi məsələlər də mövcud hüquqi rejimlərin adekvatlığını sınağa çəkir. Bu kontekstdə beynəlxalq hüquq paralel və bəzən toqquşan normativ rejimlərdən ibarət çoxqatlı sistem kimi çıxış edir; lakin vahid icra mexanizminin olmaması onun effektivliyini siyasi razılaşmaların davamlılığına bağlayır.

 

Beləliklə, beynəlxalq hüququn tarixi inkişafını nəzərə almaq müasir böhranların hüquqi ölçüsünü anlamaq üçün zəruridir. Beynəlxalq hüquq yalnız reaktiv sanksiya mexanizmi deyil, normativ koordinasiya alətidir. Qlobal qarşılıqlı asılılığın dərinləşdiyi şəraitdə iqlim təhlükəsizliyi, kibertəhlükəsizlik, enerji keçidi və iqtisadi sabitliyin təmin olunması milli səviyyədə deyil, məhz beynəlxalq hüququn əməkdaşlıq çərçivəsi daxilində mümkün görünür.