Fransanın CAESAR haubitsaları Ukrayna cəbhəsində
Ukraynada 24 fevral 2022-ci ildə başlayan genişmiqyaslı müharibə qısa müddətdə klassik hərbi qarşıdurma çərçivəsini aşaraq texnologiya əsaslı müasir müharibə modelinə çevrildi. Münaqişənin ilk aylarında tank kolonları, artilleriya dueləri və hava zərbələri əsas rol oynasa da, 2023-25-ci illər ərzində döyüşlərin xarakteri ciddi şəkildə dəyişdi. Pilotsuz uçuş aparatlarının (PUA), peyk kəşfiyyatının, rəqəmsal atəş idarəetmə sistemlərinin və yüksək mobil artilleriyanın geniş tətbiqi yeni taktiki reallıq formalaşdırdı. Bu dəyişimin simvollarından biri isə Fransa istehsalı CAESAR (Camion Equipe d’un Systeme d’Artillerie) özüyeriyən haubitsa sistemlərinin Ukrayna ordusunda oynadığı rol oldu.
CAESAR sistemi Fransanın müdafiə sənayesi şirkəti Nexter Systems (sonradan KNDS konsorsiumuna daxil edilib) tərəfindən hazırlanaraq 2000-ci illərin əvvəllərində silahlı qüvvələrin arsenalına qəbul edilmişdi. 155 mm NATO standartlı artilleriya qurğusu 6x6 və ya 8x8 təkər formuluna malik yük maşını platformasında yerləşdirilir və bu xüsusiyyət onu klassik paletli artilleriya sistemlərindən fərqləndirir. Sistem standart mərmilərlə 30-35 km, ERFB və ya raketlə gücləndirilmiş mərmilərlə isə 40-50 km məsafədə hədəfləri vurmaq qabiliyyətinə malikdir. Atəş sürəti də diqqətəlayiqdir - ekipaj bir dəqiqədən az müddətdə mövqe tutaraq 3-6 mərmi atəşi həyata keçirə bilir.
Fransa Prezidenti Emmanuel Makronun rəhbərlik etdiyi administrasiya 2022-ci ilin aprel ayında Ukraynaya ilk CAESAR sistemlərinin göndərildiyini elan etdi. Həmin dövrdəki müdafiə naziri Sebastyan Lekornü bildirmişdi ki, Paris Kiyevə “yalnız silah yox, müasir döyüş konsepsiyası” təqdim edir. 2022-24-cü illər ərzində Fransa Ukraynaya ümumilikdə 30-dan artıq CAESAR qurğusu təhvil verdi, daha sonra Danimarka da öz sifarişi üçün nəzərdə tutulan 19 qurğunu Ukrayna Silahlı Qüvvələrinə ötürdü. Beləliklə, 2024-cü ilin sonuna doğru Ukraynanın istifadəsində 50-yə yaxın CAESAR sisteminin olduğu açıq mənbələrdə göstərilirdi.
Ukrayna ordusunun baş komandanı, general Oleksandr Sırski 2024-cü ilin əvvəllərində verdiyi müsahibədə vurğulamışdı ki, yüksək mobil artilleriya sistemləri klassik ağır artilleriyadan daha uzunömürlüdür, çünki onlar pilotsuz müşahidə şəraitində tez aşkar edilmir. Onun sözlərinə görə, döyüş meydanında sağ qalma müddəti artıq zirehin qalınlığı ilə deyil, mövqeni dəyişmə sürəti ilə ölçülür.
Müharibənin texnoloji dönüş nöqtəsi isə pilotsuz aparatların kütləvi tətbiqi oldu. 2023-cü ildən etibarən həm Rusiya, həm də Ukrayna gündə minlərlə FPV-dron və kamikadze PUA istifadə etməyə başladı. Rusiya tərəfi İran mənşəli “Shahed-136” tipli zərbə dronlarından geniş yararlanmaqla artilleriya mövqelərinə sistemli zərbələr endirdi. NATO ölkələrinin hərbi analitikləri qeyd edirdilər ki, artilleriya sistemlərinin aşkarolunma vaxtı 3-5 dəqiqəyə qədər azalıb. Bu isə klassik artilleriya taktikasını faktiki olaraq köhnəlmiş vəziyyətə gətirdi.
Məhz bu təhlükə səbəbindən Ukrayna hərbçiləri 2023-cü ilin ikinci yarısından başlayaraq CAESAR sistemlərini radioelektron mübarizə (REM) modulları ilə təchiz etməyə başladılar. Ukraynanın rəqəmsal transformasiya naziri Mixaylo Fedorov açıqlamalarında qeyd edirdi ki, müharibənin nəticəsi artıq proqram təminatı və siqnal üstünlüyündən asılıdır. REM sistemləri dronların GPS və idarəetmə kanallarını pozaraq onların hədəfə yönəlməsini çətinləşdirir. Ukrayna hərbi mənbələrinin məlumatına görə, modernləşdirilmiş artilleriya batareyalarında itki səviyyəsi əvvəlki dövrlə müqayisədə 2 dəfədən çox azalıb.
Zaporojye cəbhəsi və “vur-uzaqlaş” doktrinası
2024-25-ci illərdə döyüşlərin əsas mərkəzlərindən biri Zaporojye vilayəti oldu. Qulyaypole və Orikhiv istiqamətləri xüsusilə strateji əhəmiyyət qazandı, çünki bu bölgə Azov dənizi istiqamətində logistika xətlərinə nəzarət baxımından həlledici sayılır. ABŞ-ın o zamankı müdafiə naziri Lloyd Austin dəfələrlə bəyan etmişdi ki, Ukrayna cəbhəsində artilleriya üstünlüyü müharibənin taleyini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biridir.
CAESAR sistemlərindən bu bölgədə geniş istifadə olunması təsadüfi deyildi. Qurğu atəş açdıqdan sonra təkərli platforma sayəsində 60-90 saniyə ərzində mövqeyini tərk edə bilir. NATO doktrinasında bu taktika “shoot and scoot”, yəni “vur və uzaqlaş” prinsipi adlanır. Fransa ordusunun keçmiş qərargah rəisi, general Fransua Lekuant demişdi: “Ukraynada qazanılan təcrübə göstərir ki, gələcək müharibələrdə ağır, statik artilleriya sistemlərinin yaşama şansı xeyli azalacaq”.
Moskvada bu dəyişimi açıq etiraf edib. Rusiya Müdafiə Nazirliyinə yaxın hərbi analitiklər 2024-cü ildə bildirirdilər ki, yüksək mobil NATO artilleriyası əks-batareya atəşini çətinləşdirir və pilotsuz kəşfiyyat üstünlüyünü qismən neytrallaşdırır. Buna cavab olaraq Rusiya “Lanset” kamikadze dronlarından və artilleriya radarlarından istifadəni artırdı.
Müharibənin siyasi ölçüsü də diqqət çəkir. Prezident Emmanuel Makron 2024-cü ildə Parisdə keçirilmiş təhlükəsizlik konfransında demişdi ki, Ukrayna Avropanın təhlükəsizlik sərhədidir, bu müharibədən çıxarılan nəticələr Avropa müdafiə strategiyasını yenidən formalaşdıracaq. NATO baş katibi Yens Stoltenberq isə Ukraynanı “XXI əsrin hərbi innovasiya poliqonu” adlandıraraq burada tətbiq olunan texnologiyaların alyans ölkələrinin gələcək silah proqramlarına birbaşa təsir göstərdiyini vurğulamışdı.
Bu gün Ukrayna cəbhəsində artilleriya artıq təkcə uzaqmənzilli atəş vasitəsi deyil; artıq artilleriya dron şəbəkələri, peyk məlumatları, süni intellekt əsaslı hədəf seçimi və elektron mübarizə sistemləri ilə inteqrasiya olunmuş kompleks döyüş platformasına çevrilib. XX əsrdə “müharibənin allahı” adlandırılan artilleriya XXI əsrdə texnologiyanın sintezi nəticəsində yeni mərhələyə qədəm qoymaqdadır.
CAESAR haubitsalarının Ukrayna müharibəsində rolu bir mühüm nəticəni ortaya qoyur: gələcək savaşlarda üstünlük yalnız daha güclü silaha yiyələnməklə yox, həmin silahı informasiya, mobil taktika və elektron müdafiəyə uyğunlaşdırmaq bacarığıyla qazanılacaq. Zaporojye səmasında uçan dronlar və saniyələr içində mövqe dəyişən artilleriya qurğuları artıq yeni hərbi doktrinanın - sürətli qərar, rəqəmsal üstünlük və texnoloji adaptasiya üzərində qurulan müharibə modelinin formalaşdığını nümayiş etdirir.
Kəramət QƏNBƏROV,
Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert
