Avropa İttifaqının (Aİ) enerji transformasiyası təkcə tədarük mənbələrinin şaxələndirilməsini deyil, həm də enerji sisteminin bütün infrastruktur və texnoloji arxitekturasının dərindən modernləşdirilməsini tələb edir. Dəyişən geosiyasi reallıq şəraitində Azərbaycan həm ənənəvi karbohidrogen ixracını, həm də bərpa olunan enerji sahəsində layihələri inkişaf etdirərək Aİ-nin əsas tərəfdaşlarından biri kimi statusunu ardıcıl olaraq möhkəmləndirir.
Bakıda Cənub Qaz Dəhlizi (SGC) Məşvərət Şurası çərçivəsində nazirlərin 12-ci görüşünün və Yaşıl Enerji Məşvərət Şurası çərçivəsində nazirlərin 4-cü iclasının yekunları Xəzər regionunun tədricən Avropanın formalaşmaqda olan enerji dayanıqlığı sisteminin mühüm elementinə çevrilməsi faktını təsdiqlədi.
Çexiyanın Sənaye və Ticarət Nazirliyinin Enerji bölməsinin baş direktorunun müavini Petr Binhak "Report"a müsahibəsində Çexiya Respublikasının Azərbaycan qazının birbaşa tədarük perspektivlərini necə qiymətləndirdiyi, "yaşıl keçid" layihələrində Çexiya şirkətləri üçün açılan imkanlar, eləcə də Avropa ilə Xəzər regionu arasında yeni enerji və texnoloji əlaqələrin formalaşmasında Praqanın rolu barədə danışıb.
Həmin müsahibəni oxucularımıza təqdim edirik:
- 2024-2025-ci illərdə siz Çexiyanın Azərbaycandan birbaşa qaz idxalına başlamaq niyyətini dəfələrlə vurğulamısınız. Hazırda Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) və Avropa operatorları ilə 2026-cı il üçün konkret marşrutlar və mümkün tədarük həcmləri ilə bağlı danışıqlar hansı mərhələdədir?
- Çexiya Mərkəzi Avropa regionuna qaz təchizatının cənub marşrutları ilə bağlı vəziyyəti diqqətlə izləməyə davam edir. Hazırkı mərhələdə potensial qaz axınlarının perspektivləri əsasən bazar iştirakçıları arasında kommersiya danışıqlarının gedişi, eləcə də tranzit dəhlizləri boyunca tənzimləyici və tarif mühitinin vəziyyəti ilə müəyyən edilir.
Avropa normalarına uyğun və iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış şəffaf tranzit şərtlərinin təmin edilməsi gələcəkdə istənilən sazişin bağlanması üçün hələ də əsas tələb olaraq qalır.
- Çexiya Bolqarıstan və Rumıniya ərazisindən keçən "Şaquli qaz dəhlizi"nin imkanlarından istifadə yollarını araşdırırmı, yoxsa İtaliya və Avstriya vasitəsilə cənub nəql marşrutlarının inkişafı prioritet istiqamət olaraq qalır?
- Hər iki istiqamət müzakirə mövzusu olaraq qalır, çünki onların hər biri strateji əhəmiyyətə malikdir və ölkənin artıq yalnız bir tranzit yolundan asılı olmaq təcrübəsi var.
Hazırda "Şaquli dəhliz"in əsas problemi tranzit tariflərinin pərakəndəliyi, eləcə də onların Avropa İttifaqının vahid tariflər üzrə tənzimləyici normalarına uyğunluğu məsələləri ilə bağlıdır. Bununla belə, bu çətinliklər aradan qaldırılacağı təqdirdə, sözügedən marşrutla qaz nəqli üçün sadələşdirilmiş sxemin mövcudluğu digər maraqlı iştirakçılar üçün onun cəlbediciliyini artıra bilər.
- Hazırda Azərbaycan Çexiyanın neftə olan tələbatının 25 %-dən çoxunu təmin edir. TAL neft kəmərinin modernləşdirilməsi başa çatdıqdan sonra 2026-cı ildə bu həcmlərin artırılması planlaşdırılırmı?
- Modernləşdirilmiş "TAL Plus" boru kəməri Çexiya Respublikası adından çıxış edən MERO şirkətinin istismarındadır və hazırda ölkənin neftə olan tələbatını tam ödəyir.
Bununla yanaşı, Çexiya ərazisindəki neft emalı müəssisələri "PKN Orlen" şirkətinin mülkiyyətindədir, bununla əlaqədar olaraq neft idxalının mümkün artımı onların tələbatının artması ilə müəyyən ediləcək.
- Siz Azərbaycanı bərpa olunan enerji sahəsində perspektivli tərəfdaş kimi xarakterizə etdiniz. Bakının 2030-cu ilə qədər "yaşıl enerji"nin payını 40 %-ə çatdırmaq kimi iddialı planlarına Praqanın münasibəti necədir? Xəzər regionu Mərkəzi Avropa ölkələri üçün potensial təmiz enerji tədarükçüsü kimi nəzərdən keçirilirmi?
- Azərbaycanın "yaşıl enerji" sahəsindəki planları heyranedicidir. Avropa məkanında bərpa olunan enerji mənbələri bir-biri ilə əlaqəli iki aspekt - enerji sahəsinin dayanıqlı inkişafı və enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi prizmasından nəzərdən keçirilir. Bu səbəbdən etibarlı tərəfdaşın olması bizim strateji prioritetlərimizə tam uyğundur.
Bununla yanaşı, Avropa İttifaqının bütün Xəzər regionu ilə əməkdaşlığının miqyası gələcəkdə daha da genişlənə bilər, çünki Mərkəzi Asiya dövlətlərinin öz əlavə dəyər zəncirlərinin yaradılmasında maraqlı olduqlarını müşahidə edirik ki, bu da Aİ-nin sənaye sektoru üçün böyük maraq kəsb edir. Xəzər regionu bu transformasiya prosesində mühüm rol oynayır.
Çex Respublikası Azərbaycanın bərpa olunan enerji mənbələrinin payının əhəmiyyətli dərəcədə artırılması və ölkənin enerji balansının şaxələndirilməsi kursunu təqdir edir. Günəş, külək və su enerjisi layihələrinin həyata keçirilməsi vasitəsilə 2030-cu ilə qədər 6,5 QVt gücündə bərpa olunan enerji stansiyalarının istifadəyə verilməsi hədəfi ölkənin "yaşıl keçid" strategiyasına sadiqliyini nümayiş etdirir. Azərbaycanın əlverişli təbii-iqlim şəraitini, ilk növbədə, günəş və dəniz külək enerjisi seqmentini nəzərə alsaq, bu planları həyata keçirilməsi tamamilə mümkün görünür. Avropa ölkələri mövqeyindən baxsaq, bərpa olunan enerjinin inkişafı həm dayanıqlıq prinsipləri, həm də uzunmüddətli enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məqsədləri ilə sıx bağlıdır. Bu kontekstdə Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz və Türkiyə vasitəsilə Avropa İttifaqının elektrik enerjisi bazarı ilə əlaqələndirmək üçün nəzərdə tutulmuş "Yaşıl enerji dəhlizi" kimi təşəbbüslər bizim üçün böyük maraq kəsb edir.
Regional sistemlərarası əlaqələrin gücləndirilməsi və Avropanın ötürücü şəbəkələri ilə inteqrasiya uzunmüddətli perspektivdə enerji sisteminin dayanıqlığının artırılmasına və enerji təchizatı mənbələrinin genişləndirilməsinə töhfə verə bilər.
- 2021-ci ildə dövlətlərimiz arasında enerji sahəsində əməkdaşlığa dair saziş imzalanıb. Hazırda günəş və ya külək enerjisi sahəsində hansı layihələr baxılma və ya praktiki icraya hazırlıq mərhələsindədir?
- Biz praktiki əməkdaşlığın inkişafı üçün əhəmiyyətli potensial görürük. Çexiya müəssisələri mühəndislik xidmətləri, yüksək keyfiyyətli avadanlıqların istehsalı, hidroenergetika sektoru üçün komponentlərin, o cümlədən turbinlərin tədarükü, şəbəkə infrastrukturunun yenilənməsi, ağıllı enerji sistemlərinin tətbiqi və enerji saxlama həllərinin işlənib hazırlanması kimi istiqamətlərdə töhfə verməyə hazırdırlar.
Bundan başqa, biz bərpa olunan enerji mənbələri texnologiyaları, bioenerji, tullantıların enerjiyə çevrilməsi texnologiyaları, eləcə də hidrogen dəyər zəncirləri sahəsində təcrübə mübadiləsinə açığıq.
- Çexiya karbohidrogen tədarükündən başqa enerji əməkdaşlığının hansı istiqamətlərini prioritet hesab edir? Bunlar enerji şəbəkələrinin rəqəmsallaşdırılması, enerji saxlanc texnologiyaları (ESS) və ya sənaye sektorunda enerji səmərəliliyinin artırılması ilə bağlıdırmı? "TAP AG" konsorsiumunun bu istiqamətdə apardığı tədqiqatlar nəzərə alınmaqla, Xəzər regionundan Avropa İttifaqına hidrogen dəhlizinin yaradılmasında Çexiyanın iştirakı müzakirə olunurmu?
- Yuxarıda qeyd olunan bütün komponentlər mühüm əhəmiyyət kəsb edir və vahid bir sistem əmələ gətirir - istehlakçılar üçün etibarlı, qiymət baxımından sərfəli və ekoloji cəhətdən dayanıqlı enerji təmin edir ki, bu da öz növbəsində, sənaye sektorunun rəqabət qabiliyyətini və nəticə etibarilə iqtisadi rifahı dəstəkləyir. Çexiyanın coğrafi mövqeyi nəzərə alınmaqla, ölkə Aİ daxilində hidrogen "qovşağı" funksiyasını yerinə yetirməyə qadirdir, çoxillik sənaye ənənəsi sayəsində isə aşağı karbonlu və "yaşıl hidrogen" milli sənaye kompleksinin transformasiyası üçün bir vasitədir.
Karbohidrogen resursları ilə yanaşı, Çexiya bərpa olunan enerji mənbələrini və qabaqcıl texnologiyaları ikitərəfli əməkdaşlığın ən perspektivli sahələrindən biri kimi nəzərdən keçirir. Biz həmçinin Avropa İttifaqına neft və qaz tədarükünün şaxələndirilməsində etibarlı tərəfdaş kimi Azərbaycanın qlobal enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində mühüm rolunu vurğulayırıq.
Çexiya müəssisələri bərpa olunan enerji, enerji səmərəliliyinin artırılması, eləcə də ağıllı və ekoloji cəhətdən təmiz texnologiyaların inteqrasiyası sahəsində böyük təcrübəyə malikdir. Onlar öz təcrübələrini və innovativ həllərini bölüşməklə Azərbaycana bərpa olunan enerji potensialının artırılmasında, infrastrukturun modernləşdirilməsində və uzunmüddətli enerji dayanıqlığı və təhlükəsizliyinin təmin edilməsində kömək edə bilərlər.
- Naxçıvan ərazisindən keçən Azərbaycan-Türkiyə enerji interkonnektoru layihəsi Avropa bazarına elektrik enerjisi ixracı üçün yeni imkanlar açır. Çexiya özünü bu elektrik enerjisinin son istehlakçısı, yoxsa elektrik ötürmə xətlərinin inşasında texnoloji tərəfdaş kimi görür? Çexiyanın yarımstansiyalar və yüksək gərginlikli şəbəkələr üçün avadanlıq istehsalçıları bu cür layihələrə maraq göstərirmi?
- Çexiya enerji tədarükünün şaxələndirilməsi və beynəlxalq enerji əlaqələrinin gücləndirilməsinə töhfə verən layihələrə dəstək göstərir. Biz Azərbaycan-Türkiyə interkonnektoru kimi təşəbbüsləri daha geniş kontekstdə - təkcə potensial elektrik enerjisi axınları baxımından deyil, həm də texnoloji əməkdaşlıq və sənaye iştirakı üçün imkanlar yarada biləcək təşəbbüs kimi qiymətləndiririk.
Çexiya müəssisələri yüksək gərginlikli avadanlıqlar, yarımstansiyalar və şəbəkə texnologiyaları da daxil olmaqla elektrik enerjisi sahəsində çoxillik təcrübəyə malikdir və bu istiqamətdə inkişafı diqqətlə izləməyə davam edirlər. Məqsədəuyğun olduqda, Çexiya şirkətləri uzunmüddətli və davamlı tərəfdaşlığın təməlini qoyaraq öz təcrübələrini, bilik və beynəlxalq nou-haularını bölüşməyə hazırdırlar.
- 2026-cı ildə Azərbaycan ərazisində Çexiya kapitalı cəlb edilməklə konkret infrastruktur və ya investisiya təşəbbüslərinə start verə biləcək yeni hökumətlərarası razılaşmaların əldə olunması planlaşdırılırmı?
- Biz yaxın gələcəkdə İqtisadi, elmi-texniki və mədəni əməkdaşlıq üzrə Birgə Komissiyanın 6-cı iclasının keçiriləcəyini gözləyirik. Energetika, nəqliyyat sektoru və infrastrukturun inkişafı kimi prioritet istiqamətlər gündəlikdə xüsusi yer tuta bilər.
Bu görüş iki dövlət arasında konkret layihə həllərinin hazırlanması və iqtisadi əməkdaşlığın daha da dərinləşdirilməsi üçün mühüm platforma rolunu oynamalıdır. Bundan başqa, Çexiya hökumətinin yüksək vəzifəli nümayəndələrinin Azərbaycana səfərləri gözlənilir ki, bu da tərəfdaşlığın gələcək inkişafına dair strateji baxışın müəyyənləşdirilməsinə, o cümlədən Çexiya şirkətlərinin infrastruktur və investisiya layihələrində iştirakı perspektivlərinə töhfə verməlidir.
- Çexiya Respublikası Avropa İttifaqının yenilənmiş enerji arxitekturasında Azərbaycanın rolunu necə qiymətləndirir - resurs tədarükçüsü, tranzit mərkəzi, yoxsa enerji keçidi prosesində strateji tərəfdaş kimi?
- Qeyd olunan bütün funksiyalar aktualdır. Azərbaycan mövcud neft və qaz hasilatı potensialı sayəsində mühüm rol oynayır. Ölkənin coğrafi mövqeyi onu xüsusilə də Ukraynadakı hərbi əməliyyatlar kontekstində və Rusiyanın mövqeyinin zəifləməsi fonunda Avropa ilə Xəzər regionu arasında əlaqələndirici həlqəyə çevirir. Avropa isə Azərbaycanın bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafı sahəsində qarşıya qoyduğu iddialı hədəflərə diqqət yetirməyə başlayır.
