İrandakı müharibənin nəticəsi hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır, lakin onun yaratdığı neft şoku qlobal iqtisadiyyatın yeni zəif tərəfini üzə çıxarıb. Bəşəriyyət tarixində bu miqyasda, eyni zamanda bu qədər böyük kəsir və borcla müşayiət olunan böhranla üzləşilməyib. Bu amillər hökumətlərin enerji daşıyıcılarının bahalaşmasının təsirlərini yumşaltmaq imkanlarını məhdudlaşdıracaq.
İkinci Dünya müharibəsindən sonra ilk neft böhranı 1970-ci illərdə baş verib və bu, hökumətlərin artıq yalnız dövri deyil, davamlı büdcə kəsiri ilə üzləşdiyi yeni dövrün başlanğıcına təsadüf edib. Həmin dövrdə ABŞ və digər əsas ölkələrdə büdcə kəsiri ÜDM-in təxminən 2%-ni təşkil edirdi. Bu gün isə orta büdcə kəsiri iki dəfədən çox artıb, “Böyük yeddilik” ölkələrinin dövlət borcu isə ÜDM-in 20%-indən 100%-dən yuxarı səviyyəyə yüksəlib.
Hökumətlər böhrana əvvəlki kimi reaksiya verməyə çalışırlar. Böyük Britaniya, Fransa, Braziliya və Hindistan qiymətlərin tənzimlənməsi, normativ bölgü sistemləri və nəqliyyatdan tutmuş məişətə qədər yanacağa subsidiyalar tətbiq edir. Lakin bu dəfə belə dəstək tədbirlərinin həyata keçirilməsi çətin görünür və qlobal istiqraz bazarları dövlət xərclərinin artması riskləri barədə xəbərdarlıq edir.
Adətən böhran dövrlərində uzunmüddətli faiz dərəcələri azalır, çünki bazarlar iqtisadi artımın zəifləyəcəyini və monetar siyasətin yumşaldılacağını gözləyir. Lakin iri neft böhranları istisna təşkil edib — bu hallarda inflyasiya qorxusu səbəbindən uzunmüddətli dərəcələr əksinə yüksəlib.
Bu gün istiqraz gəlirliliyi başqa səbəbdən artır. Uzunmüddətli inflyasiya gözləntiləri nisbətən sabit qalsa da, bazarlar İrandakı neft böhranının artan kəsir və borc fonunda xərcləri daha da yüksəldə biləcəyindən narahatdır. Bu isə uzunmüddətli istiqrazlar üzrə risk mükafatını artırır.
Keçən il qlobal borc dövlət borclanmaları səbəbindən rekord 348 trilyon dollara çatıb ki, bu da dünya ÜDM-ni üç dəfədən çox üstələyir. Nəticədə yalnız az sayda hökumət yeni stimullaşdırıcı tədbirlərə imkan tapa bilər.
Mərkəzi banklar da çətin vəziyyətdədir. Son onilliklərdə onlar hökumətlərlə birlikdə problemlərin ilk əlamətlərində stimullaşdırıcı addımlar atırdılar. Lakin indi bu xeyli çətinləşib. ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi artıq 60 aydır ki, 2%-lik inflyasiya hədəfinə çata bilmir. Son dövrdə inkişaf etmiş ölkələrin dörd mərkəzi bankından üçü və inkişaf etməkdə olan ölkələrin hər iki mərkəzi bankından biri də öz hədəflərinə nail olmayıb. Hətta neft şoku iqtisadiyyatı zəiflətsə belə, inflyasiyanı artırdığı üçün mərkəzi banklar adekvat reaksiya verməkdə çətinlik çəkə bilər.
Ən həssas ölkələr yüksək dövlət borcu və büdcə kəsiri olan, həmçinin mərkəzi bankı inflyasiya hədəfinə çata bilməyən ölkələrdir. İnkişaf etmiş dünyada bunlara ilk növbədə ABŞ və Böyük Britaniya, inkişaf etməkdə olan ölkələr arasında isə Braziliya, Misir və İndoneziya daxildir.
Nisbətən dayanıqlı iqtisadiyyatlar azdır və bunlar, əsasən, Tayvan, Vyetnam və İsveç kimi kiçik ölkələrdir. İsveçdə inkişaf etmiş sosial təminat sisteminə baxmayaraq, büdcə kəsiri ÜDM-in 2%-dən azdır.
ABŞ enerji müstəqilliyi sayəsində neft şokundan qismən qorunsa da, uzunmüddətli münaqişə qarşısında həssas qalır. Keçən il ABŞ-nin büdcə kəsiri inkişaf etmiş ölkələr arasında ən yüksək olub və ÜDM-in təxminən 6%-ni təşkil edib.
Apokaliptik ssenarilərdən danışan ekspertlər onilliklərdir büdcə kəsiri ilə bağlı risklər barədə xəbərdarlıq etsələr də, onun kritik həddini müəyyən edən konkret sərhəd yoxdur. Bu dəfə isə istiqraz bazarının reaksiyası narahatedici siqnal olub. ABŞ-də dövlət borcu üzrə faiz ödənişlərinin müdafiə büdcəsini üstələməsi kimi digər göstəricilər də borcun ÜDM-in 100%-dən yuxarı olduğu şəraitdə problemin aktuallaşdığını göstərir.
Vaşinqton ənənəvi olaraq məhdudiyyətlər yoxmuş kimi xərcləməyə davam edir. Keçən il prezident Donald Tramp müdafiə xərclərini 150 milyard dollar artırıb, ötən həftə isə onları üç dəfə azaldıb. O, həmçinin Pentaqonun büdcəsini əlavə 500 milyard dollar artıraraq 1,5 trilyon dollara çatdırmağı təklif edib və bunu qismən digər dövlət qurumlarının maliyyəsinin azaldılması ilə kompensasiya etməyi planlaşdırır. Yeni vergi güzəştləri və digər xərclər nəzərə alınarsa, bu addımlar ABŞ-da büdcə kəsirinin bu il ÜDM-in təxminən 7%-nə çatmasına səbəb ola bilər.
Məhz buna görə hazırkı İran böhranı əvvəlkilərdən ciddi şəkildə fərqlənir. Qlobal iqtisadiyyat daha kəskin neft qiymət artımı ilə üzləşib və eyni zamanda enerji resurslarından daha səmərəli istifadə etməyə başlayıb. Normal şəraitdə bu, mənfi təsirləri yumşaltmalı idi. Lakin neft qiymətlərinin uzunmüddətli artımı hökumətlərin bu prosesə qarşı mübarizə aparmaq üçün alətlərinin getdikcə azalması ilə daha da ağırlaşacaq. Bu yeni zəiflik qlobal iqtisadiyyatı təkcə İrandakı müharibənin deyil, yaxın gələcəkdə baş verə biləcək digər sarsıntıların da təsirinə daha açıq edəcək.
