Trampın blokada taktikası İranı, Çini, Avropanı və Rusiyanı eyni masaya sıxışdıran geosiyasi poker
ABŞ-İran danışıqlarının iflasından sonra Vaşinqtonun İran limanlarına və Hörmüzə çıxış marşrutlarına tətbiq etdiyi blokada artıq ikinci gündür qlobal enerji sistemini sarsıdır. CENTCOM-un açıqlamasına görə, ilk 24 saatda heç bir gəmi İran limanları istiqamətində blokadanı yara bilməyib, altı ticarət gəmisi geri döndərilib, əməliyyata isə 10 mindən çox hərbçi, onlarla gəmi və təyyarə cəlb olunub. Ən kritik detal isə budur: ABŞ bu addımı Hörmüzdən ümumi keçidi tam bağlamaq üçün deyil, İranın dəniz iqtisadi nəfəsini sıxmaq və danışıqlar masasındakı şərtləri dəyişmək üçün seçib.
Bu, klassik hərbi əməliyyatdan daha çox “məcburedici diplomatiya”nın dəniz versiyasıdır. Vaşinqton bilir ki, nə ABŞ İranı tam hərbi məğlub edə bilər, nə də Tehran ABŞ-ı bölgədən çıxara bilər. Buna görə Ağ Ev döyüş meydanını iqtisadi təzyiq sahəsinə keçirib: neft axınını riskə atmaq, sığorta qiymətlərini qaldırmaq, tanker marşrutlarını bahalaşdırmaq və nəticədə Tehranı, onun əsas alıcısı olan Çini, eləcə də tərəddüd edən Avropa müttəfiqlərini seçim qarşısında qoymaq.
Ağ Evin əsas hədəfi Tehran yox, masadakı “kartlar”dır
Sizin mətninizdə vurğuladığınız ən güclü xətt budur: bu müharibə hərbi qələbə ilə yox, danışıqların psixologiyası ilə idarə olunur. Trampın taktikası biznes sövdələşməsinə bənzəyir. Əvvəl masadan qalxmaq, sonra qarşı tərəfə itkiləri hiss etdirmək, daha sonra daha sərt şərtlərlə geri dönmək.
Bu baxımdan blokadanın bir neçə paralel hədəfi var:
-İranı iqtisadi nəfəsdən məhrum etmək – neft ixracını çətinləşdirərək Tehranı zənginləşdirilmiş uran və nüvə proqramı ilə bağlı güzəştlərə məcbur etmək.
-Çini seçim qarşısında qoymaq- İran nefti, yoxsa Amerika bazarı?
-Avropanı cəzalandırmaq- enerji qiymətlərində şok effekti ilə Brüsselə xatırlatmaq ki, təhlükəsizlik yükü yenə Vaşinqtonun əlindədir.
-Rusiyanı ikinci cəbhədə sıxmaq və bunun nəticəsi olaraq rus neftinə sanksiya güzəştlərinin uzadılmaması Moskvanın enerji manevr imkanlarını daha da zəiflədir.
Burada əsas oyunçu Çindir. Çünki İran neftinin ən böyük alıcısı da, Tehran üçün iqtisadi “nəfəs borusu” da Pekindir. ABŞ-ın mesajı sadədir: İranı dəstəkləməyin dəyəri Amerika bazarına çıxışdan baha başa gəlməlidir.
Cənub dəhlizi və qlobal logistika savaşı
Sizin toxunduğunuz digər mühüm məqam Cənub dəhlizi məsələsidir. Hörmüzə nəzarət təkcə enerji deyil, Avrasiya logistikasının əsas arteriyası hesab edilən Cənub dəhlizinə nəzrəti təmin etməkdir. Bu marşrut üzərindən daşınan yüklərin təhlükəsizliyi sual altına düşdükcə alternativ xətlər – Orta Dəhliz, Xəzər-Qafqaz marşrutları və Azərbaycan üzərindən keçən Şərq-Qərb bağlantıları daha da strateji dəyər qazanır.
Bu baxımdan ABŞ-ın bölgədə qalıcı hərbi-siyasi mövcudluq qurmaq niyyəti yalnız İran böhranı ilə izah olunmur; bu, həm də dünya ticarət arteriyalarına nəzarət uğrunda böyük güclər rəqabətidir.
Nüvə məsələsi: müharibənin görünən və görünməyən səbəbi
Münaqişənin mərkəzində yenə nüvə məsələsi dayanır. ABŞ üçün əsas qırmızı xətt İranın regional dominantlığını nüvə çətiri ilə möhkəmləndirməsidir. Tehran isə bunu sadəcə silah deyil, rejimin sağ qalma sığortası kimi görür. Elə buna görə də heç bir tərəf ilk təklifi qəbul etmir.
Hamı bilir ki, savaş sonsuzadək davam edə bilməz, amma hər tərəf qarşı tərəfin əvvəl geri çəkiləcəyinə oynayır.
Nəticə isə ondan ibarətdir ki, bu savaşın qalibi olmayacaq, amma enerji xəritəsi dəyişəcək
Əsas nəticə budur: bu qarşıdurma hərbi yox, iqtisadi dözümlülük müharibəsidir. Kim daha çox enerji şokuna, daxili təzyiqə və bazar sarsıntısına tab gətirəcəksə, danışıqlar masasındakı şərtləri o müəyyən edəcək.
Trampın üstünlüyü ondadır ki, o, bunu hərbi kampaniya kimi yox, poker masası kimi idarə edir. İran isə vaxtı uzadaraq ABŞ daxilində inflyasiya və seçici narazılığının artmasına oynayır.
Amma uzunmüddətli perspektivdə ən böyük nəticə budur: Hörmüz böhranı qlobal logistikanın ağırlıq mərkəzini alternativ dəhlizlərə, xüsusən Azərbaycan üzərindən keçən Orta Dəhlizə daha sürətlə yönəldə bilər.
Mürtəza Bünyadlı
