Bakı. Trend:
Son illərdə azad edilmiş ərazilərdə guya “erməni irsinindağıdılması” ilə bağlı müxtəlif iddialar səsləndirilir. Bu iddialarməqsədli informasiya manipulyasiyası olmaqla yanaşı, regionda uzunillər ərzində baş vermiş real faktları kölgədə qoymağa xidmət edir.Məsələyə obyektiv yanaşmaq üçün diqqəti emosional ritorikadanuzaqlaşdıraraq konkret tarixi faktlara və sübutlara yönəltməkzəruridir. Azərbaycanın mövqeyi məhz bu reallıqlar üzərindəqurulur.
İşğal dövründə sistemli dağıntısiyasəti
Azərbaycanın işğal altında olmuş ərazilərində tarixi-dini irsintaleyi bu gün geniş sənədləşdirilmiş faktlarla sübuta yetirilir.Uzun illər ərzində həmin ərazilərdə yüzlərlə abidə məqsədyönlüşəkildə dağıdılıb, talan edilib və ya mənimsənilib. Bu prosestəsadüfi vandalizm aktları deyil, sistemli və ardıcıl şəkildəhəyata keçirilmiş siyasətin nəticəsi idi.
Müxtəlif mənbələrdə təqdim olunan statistik göstəricilər də bunutəsdiqləyir: işğal dövründə yüzlərlə məscid, türbə, qəbiristanlıqvə digər tarixi abidə ya tamamilə məhv edilib, ya da ciddizədələnib. Bu dağıntıların foto və video materialları mövcuddur vəbeynəlxalq ictimaiyyət üçün açıqdır. Bu sübutlar göstərir ki,söhbət yalnız fiziki dağıntıdan deyil, bütöv bir mədəni irsinsilinməsi cəhdindən gedir.
Məzarlıqların təhqiri: insanlıqdan uzaqdavranış
İşğal edilmiş ərazilərdə ən ağrılı məsələlərdən biri dəməzarlıqlara qarşı törədilmiş vandalizm aktlarıdır. Ağdam, Füzuli,Zəngilan, Kəlbəcər və Cəbrayıl rayonlarında onlarla Azərbaycanqəbiristanlığı sistemli şəkildə dağıdılıb.
Bu vandalizmin miqyası sadəcə dağıntı ilə məhdudlaşmırdı.Qəbirlər qazılır, baş daşları oğurlanır, bəzi hallarda isə tamamiləyox edilirdi. Bu, yalnız maddi mədəni irsə deyil, həm də insanınmənəvi dəyərlərinə, ölülərə hörmət kimi universal prinsiplərə qarşıaçıq təhqir idi.
Məzarlıqların bu şəkildə təhqir edilməsi, əslində, bir xalqıntarixinin, yaddaşının və kimliyinin silinməsi cəhdinin ən kəskinformalarından biridir.
Məscidlərin təhqir olunması: dini dəyərlərəhörmətsizlik
İşğal dövründə Azərbaycan məscidlərinin taleyi də xüsusi qeydolunmalıdır. Bəzi məscidlərin donuz və ya inək saxlanılan yerlərəçevrilməsi faktları geniş şəkildə sənədləşdirilib. Bu hallar dinitəhqirin ən ağır formalarından biri hesab olunur.
Məscid yalnız ibadət yeri deyil, həm də bir xalqın mənəvihəyatının simvoludur. Bu məkanların bu cür təhqir olunması yalnızfiziki dağıntı deyil, həm də dini və mənəvi dəyərlərə qarşıyönəlmiş məqsədli hərəkət idi. Bu faktlar da foto və videomateriallarla təsdiqlənir və beynəlxalq ictimaiyyət üçünaçıqdır.
Ermənistan ərazisində Azərbaycan irsininsilinməsi
Məsələ yalnız işğal olunmuş ərazilərlə məhdudlaşmır.Ermənistanın öz ərazisində də Azərbaycanın tarixi-dini irsininsistemli şəkildə məhv edildiyi məlumdur. Xüsusilə İrəvan və digərbölgələrdə yerləşən XVI–XVIII əsrlərə aid bir sıra abidələr yadağıdılıb, ya da saxtalaşdırılıb.
Tarixi mənbələrdə qeyd olunan Şah Abbas, Sərdar, Hacı Novruzəliməscidləri və digər abidələr artıq mövcud deyil. Onların izləri yatamamilə silinib, ya da başqa kimlik altında təqdim edilib. Bu günyalnız Göy məscid qismən qorunub saxlanılıb, lakin onun da orijinalgörünüşü dəyişdirilərək muzey funksiyası ilə təqdim olunur vəfərqli mədəni kontekstə aid edilir.
Bu faktlar göstərir ki, məqsəd sadəcə abidələri qorumaq deyil,onları tarixi kontekstindən çıxararaq yeni identiklik altındatəqdim etmək olub.
Alban irsinin mənimsənilməsi vəsaxtalaşdırılması
Regionda yerləşən bir sıra qədim xristian abidələrinin taleyi dəayrıca diqqət tələb edir. Ağoğlan, Amaras, Xatiravang, Qandzasar vəXudavəng kimi monastırlar tarixən Qafqaz Albaniyasına aid olub.Lakin bu abidələr üzərində aparılan dəyişikliklər nəticəsindəonların mənşəyi təhrif edilərək “erməniləşdirilib”.
Bu proses yalnız ad dəyişiklikləri ilə məhdudlaşmayıb.Abidələrin üzərindəki yazılar silinib və ya dəyişdirilib, memarlıqelementlərinə müdaxilələr edilib. Beləliklə, bu tarixi irsinorijinal izləri ya tamamilə yox edilib, ya da ciddi şəkildə təhrifolunub.
Bu cür yanaşma tarixi saxtalaşdırmanın açıq nümunəsidir vəregionun real tarixi mənzərəsini dəyişdirməyə yönəlib.
Mədəni təmizləmə siyasəti: məqsəd vənəticələr
Bütün bu faktları ümumiləşdirərkən aydın olur ki, söhbətayrı-ayrı vandalizm aktlarından deyil, ardıcıl və məqsədyönlüsiyasətdən gedir. Bu siyasətin əsas məqsədi Azərbaycan xalqınınhəmin ərazilərdəki tarixi izlərini silmək, gələcək əraziiddialarını “tarixi əsaslandırmaq” və mədəni yaddaşı dəyişdirməkolub.
Bu proses həm fiziki, həm də mənəvi müstəvidə həyata keçirilib.Abidələrin dağıdılması ilə yanaşı, onların mənimsənilməsi vəsaxtalaşdırılması da bu siyasətin tərkib hissəsi olub. Nəticədəyalnız maddi irs deyil, həm də kollektiv yaddaş hədəfə alınıb.
Reallıqların düzgün təqdimatızərurəti
Bu gün regionda baş verən prosesləri düzgün qiymətləndirmək üçünemosional iddialardan çox, faktlara əsaslanmaq vacibdir.Azərbaycanın təqdim etdiyi faktlar – dağıdılmış abidələr, təhqiredilmiş məzarlıqlar, saxtalaşdırılmış tarixi irs – konkretsübutlara əsaslanır.
Bu reallıqlar fonunda irəli sürülən ittihamlar obyektivlikdənuzaq görünür. Əksinə, regionda uzun illər ərzində baş vermiş mədənidağıntıların tanınması və qiymətləndirilməsi daha ədalətli yanaşmaolardı.
Tarixi yaddaş yalnız keçmişin deyil, həm də gələcəyinformalaşmasında mühüm rol oynayır. Bu yaddaşın qorunması isə yalnızbir xalqın deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin məsuliyyətidir.
