O, Stalinin sevimlisi hesab olunub. “Levanevski və bütün Sovet İttifaqı qəhrəmanlarının şərəfinə” - lider bu tostu 1934-cü ildə Çelyuskin qütb tədqiqatçıları və onların xilasedicilərinin şərəfinə Kremldə keçirilən təntənəli qəbulda səsləndirib.
Sigizmund Levanevski 2 may 1902-ci ildə Sankt-Peterburqda polşalı mühacirin ailəsində anadan olub. O, özünü xadimənin oğlu adlandırsa da, müasir bioqraflar onun atasının kasıb bir zadəgan olduğunu düşünürlər. Levanevski gənclik illərində boşevik inqilabında iştirak edib, şəhərdə kütləvi axtarışlara qatılıb və ərzaq ehtiyatları üçün yük stansiyalarını yoxlayıb. 1921-ci ildə Levanevskinin həyatı kəskin şəkildə dəyişib. 1924-cü ildə Sevastopol dəniz-pilot məktəbində kursant olduqdan sonra hərbi hava qüvvələrinin döyüş hissələrində xidmət edib. 1928-ci ildən 1929-cu ilə qədər Levanevski Osoaviahimin Nikolaev uçuş məktəbində pilot təlimatçısı, 1933-cü ilin yazından qütb aviasiyasında çalışıb. Elə həmin il uzun məsafəli uçuşlarda təcrübə qazanıb.
13 iyul 1933-cü ildə Sigizmund Levanevski dünya səyahəti zamanı qəzaya uğrayan amerikalı pilot Ceyms Matternə kömək etmək üçün Çukotkaya uçub. 20 iyul 1933-cü ildə o, amerikalını təyyarə ilə birgə Alyaskanın Nome şəhərinə çatdırıb. Bir il sonra Levanevski məşhur qütb tədqiqatçısı Georgi Uşakov və pilot Mavriki Slepnev ilə birlikdə təyyarə almaq üçün Avropa üzərindən ABŞ-yə uçub. Onlar alınan təyyarə ilə Çelyuskin heyətinin xilas edilməsində iştirak ediblər. 29 mart 1934-cü ildə S.Levanevski Uşakovla birlikdə Nomedən Vankaremə uçub. Şiddətli buzlanma səbəbindən təcili eniş edib. Lakin təyyarəni itirməsinə baxmayaraq, xilasetmə əməliyyatının rəhbəri Uşakovu Vankaremə çatdırıb.
Çelyuskinçilərin xilas edilməsində göstərdiyi cəsarət və qəhrəmanlığa görə S. Levanevski 20 aprel 1934-cü ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülüb və “Lenin” ordeni ilə təltif edilib.
1935-ci ilin əvvəllərində o, ilk dəfə “Pravda” qəzetində irəli sürdüyü Şimal qütbü vasitəsilə ABŞ-yə transarktik uçuşa hazırlaşmaq üçün təhsilini yarımçıq qoyub. 3 avqust 1935-ci ildə o, “ANT-25” təyyarəsi ilə (iki pilot Georgi Baydukov, şturman Viktor Levçenko) Moskva-Şimal Qütbü-San-Fransisko uçuşuna cəhd edib. Texniki problemlərə (mühərrik yağının sızması) görə uçuş Barents dənizi üzərində dayandırılıb və Novqorod yaxınlığındakı Kreçevitsı aerodromuna eniş edib. Levanevski bir mühərrikli təyyarədə bir daha belə uçuşlara cəhd etməyəcəyinə and içib.
Daha sonra Levanevski ANT-25 dizayneri Andrey Tupolevlə mübahisəyə girərək onu Stalinin yanında təxribat törətməkdə günahlandırıb və iddia edib ki, yağ sızması səbəbindən mühərrikin sıradan çıxması planlaşdırılıb. Mübahisə pilotla dizayner arasındakı əməkdaşlığa son qoyub.
Levanevskinin heyətinin uğursuz cəhdindən sonra sovet pilotları Valeri Çkalov, Georgi Baydukov və Aleksandr Belyakov 1936-cı ilin iyul ayında Moskvadan Oxot dənizindəki Udd adasına "təlim" uçuşu həyata keçiriblər. 18 iyun 1937-ci il tarixində saat 4:05-də Çkalovun heyəti, o cümlədən eyni heyət, Moskva yaxınlığındakı Şçelkovo aerodromundan ANT-25 təyyarəsi ilə qalxaraq Şimal qütbünə yola düşüb. 20 iyun tarixində, Moskva vaxtı ilə saat 19:30-da Çkalovun təyyarəsi Vaşinqton ştatının Portlend şəhəri yaxınlığındakı hərbi aerodroma enib. Uçuş 9130 km məsafəni (63 saat 25 dəqiqə) əhatə edib, o cümlədən okeanlar üzərində 5900 km. ABŞ prezidenti Franklin Ruzvelt Ağ Evin oval otağında Çkalovu, Baydukovu və Belyakovu qəbul edib. Bu uçuşa görə bütün heyət “Qırmızı Bayraq” ordeni ilə təltif edilib.
Levanevski Çkalov və Qromovun heyətlərinin uğurlarını çox qısqanıb və Şimal qütbündən uçmaq fikrindən əl çəkməyib. 12 avqust 1937-ci il tarixində, saat 18:15-də Levanevskinin heyəti (iki pilot Nikolay Kastanayev, şturman Viktor Levçenko, radio operatoru Nikolay Qalkovski və uçuş mexanikləri Qriqori Pobejimov və Nikolay Qodovikov) dörd mühərrikli DB-A təyyarəsi ilə Moskvadan Şimal qütbünə, oradan isə ABŞ-yə getmək üçün yola düşüblər. Ferbenksdən təyyarənin yanacaq doldurub Nyu-Yorka uçması planlaşdırılıb.
Problemlərə baxmayaraq, hökumət Levanevskiyə icazə verib. Planlaşdırılan uçuş çətin hava şəraitində baş tutub. 13 avqust 1937-ci ildə, saat 13:40-da təyyarə Şimal qütbünü keçib. Saat 14:32-də təyyarədən ən sağ mühərrikin dayandığı barədə radio mesajı gəlib. Bu zaman bütün rabitə kəsilib. Təxminən bir il davam edən axtarışlara baxmayaraq, təyyarə heç vaxt tapılmayıb.
Təyyarə qəzası ilə bağlı bir neçə nəzəriyyə mövcuddur, lakin heç biri sənədləşdirilməyib. Əsas versiyaya görə, təyyarə ABŞ-yə uğurla eniş edib. Lakin bombardmançının innovativ dizaynı və Levanevskinin Polşa mənşəli olması və vətənində həbs olunmaq qorxusu səbəbindən təyyarənin heyəti Amerikada qalıb. Çünki 1937-ci ildə SSRİ-də polşalılar bütün vəzifələrdən və ərazilərdən çıxarılıb. Eyni zamanda Levanevskinin yaxın qohumları da Polşaya mühacirət ediblər. Odur ki, əsas ehtimal təyyarə qəzasının ABŞ hərbi dəniz kəşfiyyatı tərəfindən təşkil edilməsidir.
İlkin Nəcəf, xüsusi olaraq Musavat.com üçün
