Astronomlar ilk dəfə olaraq Günəş sisteminin uzaq kənarında yerləşən kiçik bir səma cisminin ətrafında nazik atmosfer aşkar ediblər. Bu obyekt əvvəllər atmosfer saxlamaq üçün çox kiçik hesab olunurdu.
Kuiper Kəməri adlanan bölgədə, Günəş sisteminin yaranmasından (təxminən 4,5 milyard il əvvəl) qalan minlərlə donmuş, qayalı obyekt mövcuddur. Bu obyektlərə trans-Neptun obyektləri (TNO-lar) deyilir.
Pluton bu TNO-ların ən böyüyüdür və bu obyektlər Neptunun orbitindən kənarda yerləşdiyi üçün belə adlandırılır.
Uzun müddət alimlər hesab edirdilər ki, bu kiçik obyektlərdə aşağı temperatur və zəif cazibə qüvvəsi səbəbindən atmosfer saxlamaq mümkün deyil. Yeganə istisna Pluton idi, onun nazik atmosferi mövcuddur. Adətən sıx atmosferlər böyük planetlər və ya peyklər ətrafında formalaşır, məsələn, Titan.
Eyni zamanda, Eris, Haumea, Makemake və Quaoar kimi digər böyük TNO-larda atmosfer müşahidə olunmayıb.
Yaponiyalı astronomlar nadir müşahidə zamanı (612533) 2002 XV93 adlı TNO ətrafında nazik atmosfer qatı aşkar ediblər. Tədqiqat bazar ertəsi Nature Astronomy jurnalında dərc olunub.
Plutonun diametri təxminən 2,377 km olduğu halda, 2002 XV93 cəmi 500 km ölçüsündədir.
Bu gözlənilməz kəşf, Ko Arimatsu və onun komandası tərəfindən edilib və kiçik səma cisimlərində atmosferin necə formalaşıb qorunduğunu anlamağa kömək edə bilər.
2024-cü ilin yanvarında alimlər bu obyektin parlaq bir ulduzun qarşısından keçməsini müşahidə ediblər. Bu hadisə ulduz örtülməsi adlanır və uzaq obyektlərin xüsusiyyətlərini öyrənmək üçün nadir fürsətdir.
Obyekt ulduzun qarşısından keçərkən ulduzun işığı tədricən azalıb. Bu isə atmosferin mövcudluğunu göstərir. Atmosfer olmayan obyektlərdə isə işıq qəfil yox olur və geri qayıdır.
Araşdırma nəticəsində məlum olub ki, 2002 XV93-ün atmosferi Yer atmosferindən 5–10 milyon dəfə daha nazikdir.
Alimlər bu atmosferin yaranması üçün iki ehtimal irəli sürür:
Obyekt üzərindəki kriovulkanlar (buz vulkanları) daxili qazları (metan, azot, karbonmonoksid) səthə çıxarır
Digər bir obyektin (məsələn, kometanın) toqquşması nəticəsində qazlar səthə yayılıb
Əgər atmosfer toqquşma nəticəsində yaranıbsa, o yalnız bir neçə yüz il davam edə bilər. Lakin kriovulkan aktivliyi davamlıdırsa, atmosfer daha uzun müddət qala bilər.
Gələcəkdə əlavə müşahidələr və James Webb Kosmik Teleskopu vasitəsilə bu atmosferin tərkibi və mənşəyi daha dəqiq öyrəniləcək.
Araşdırmada iştirak etməyən alim Scott S. Sheppard bildirib ki, bu kəşf göstərir ki, belə kiçik obyektlər də atmosferə malik ola bilər.
Bu nəticə həm də göstərir ki, Kuiper Kəməri “ölü və sakit” bir bölgə deyil, əksinə aktiv proseslərlə doludur və həyatın əsas elementlərini daşıya bilər.
