Qloballaşma, bilik iqtisadiyyatının formalaşması və elmi-tədqiqat fəaliyyətinin beynəlxalq rəqabət müstəvisinə keçməsi ali təhsilin ən yüksək pilləsi olan doktorantura təhsilinə olan tələbləri köklü şəkildə dəyişmişdir. Müasir dövrdə doktorantura yalnız elmi dərəcə əldə etmə mərhələsi deyil, eyni zamanda innovativ düşüncəyə malik, beynəlxalq elmi mühitə inteqrasiya olunan və cəmiyyətin sosial-iqtisadi inkişafına töhfə verə bilən tədqiqatçıların hazırlanması mexanizmi kimi çıxış edir. Bu kontekstdə “Azərbaycanda doktorantura təhsil sistemi dünya çağırışları ilə ayaqlaşa bilirmi?” sualı aktuallıq kəsb edir və sistemli təhlil tələb edir.
Azərbaycanda doktorantura təhsili ali təhsilin üçüncü pilləsi olmaqla, əsasən elmi və elmi-pedaqoji kadrların hazırlanmasına yönəlmişdir. Doktorantura təhsili Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq ali təhsil müəssisələrində və elmi-tədqiqat institutlarında həyata keçirilir.
Qəbul prosesi adətən mərkəzləşdirilmiş imtahanlar əsasında aparılır və namizədlər fəlsəfə, xarici dil və ixtisas fənni üzrə biliklərini təsdiqləməlidirlər. Doktorantura təhsili iki əsas mərhələni əhatə edir: fəlsəfə doktoru (PhD) və elmlər doktoru pillələri. Təhsil müddətində doktorantlardan dissertasiya işi üzərində tədqiqat aparmaq, elmi məqalələr dərc etdirmək və müəyyən imtahanları müvəffəqiyyətlə vermək tələb olunur. Mövcud sistem daha çox normativ çərçivələrə və formal prosedurlara əsaslansa da, son illərdə keyfiyyətin artırılması və beynəlxalq standartlara uyğunlaşma istiqamətində müəyyən addımlar atılmaqdadır.
Xarici ölkələrdə, xüsusilə Avropa İttifaqı ölkələrində və ABŞ-də doktorantura təhsil sistemi daha çevik, tədqiqat yönümlü və beynəlxalq əməkdaşlığa açıq model əsasında qurulmuşdur.
Bu ölkələrdə doktorantura proqramları adətən strukturlaşdırılmış formada olur, doktorantlar yalnız dissertasiya işi ilə deyil, eyni zamanda metodologiya, akademik yazı, etik qaydalar və karyera inkişafı üzrə kurslarla da təmin edilirlər. Qəbul zamanı namizədlərin əvvəlki tədqiqat təcrübəsi, motivasiya məktubu və elmi potensialı əsas meyar kimi çıxış edir. Bundan əlavə, doktorantların beynəlxalq konfranslarda iştirakı, birgə elmi rəhbərlik (co-tutelle), akademik mobillik və qrant layihələrində iştirak imkanları geniş şəkildə təşviq olunur.
Bu müqayisəli mənzərə fonunda aydın olur ki, doktorantura təhsilinin dünya çağırışlarına uyğunluğu yalnız qəbul qaydaları və formal tələblərlə deyil, eyni zamanda elmi mühitin keyfiyyəti, beynəlxalqlaşma səviyyəsi, innovasiya yönümlülük və doktorantların gələcək karyera imkanları ilə müəyyən edilir. Məhz bu baxımdan, Azərbaycanda doktorantura təhsil sisteminin mövcud vəziyyətinin təhlili və onun qlobal elmi tendensiyalarla uyğunluq dərəcəsinin qiymətləndirilməsi zəruri elmi və ictimai əhəmiyyət daşıyır.
Mövzu ilə bağlı AzEdu.az-a açıqlama verən Milli Məclisin Elm və Təhsil Komitəsinin üzvü, deputat Vasif Qafarov qeyd edib ki, Azərbaycanda doktorantura təhsili elmi-intellektual potensialın formalaşmasında əsas mərhələlərdən biri kimi nəzərdə tutulur və onun fundamental məqsədi müstəqil elmi tədqiqat aparmaq bacarığına malik, yüksək ixtisaslı elmi və elmi-pedaqoji kadrların hazırlanmasıdır:
"Normativ sənədlərdə bu məqsəd beynəlxalq doktorantura, xüsusilə Avropa PhD modelləri ilə mahiyyət etibarilə uyğunluq təşkil etsə də, real icra mexanizmləri və nəticələrin qiymətləndirilməsi baxımından ciddi fərqlər mövcuddur. Beynəlxalq modellərdə doktorantura təhsili tədqiqat mərkəzli, akademik rəqabətə əsaslanan və ölçülə bilən elmi nəticələr üzərində qurulduğu halda, Azərbaycanda sistem daha çox inzibati tələblərin yerinə yetirilməsinə fokuslanır.
Mövcud praktikada doktorantura təhsili əksər hallarda formal diplom əldə etməyə yönəlmiş mərhələ kimi çıxış edir və bu, elmi fəaliyyətin real keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir. Dissertasiya mövzusunun aktuallığı, elmi yeniliyi və beynəlxalq elmi diskursa verdiyi töhfə ikinci plana keçir, əsas diqqət isə müdafiə faktının reallaşmasına yönəlir. Elmi məqalələrin beynəlxalq jurnallarda dərc olunması tələbi çox vaxt formal xarakter daşıyır və həmin nəşrlərin elmi təsir gücü, sitat göstəriciləri və akademik rezonansı yetərincə nəzərə alınmır. Bu yanaşma doktoranturanın əsas funksiyası olan yeni bilik istehsalını və elmi innovasiyanı zəiflədir.
Qlobal elmi rəqabət şəraitində doktorantların yalnız yerli akademik mühitdə deyil, beynəlxalq elmi platformalarda da rəqabət aparmaq qabiliyyətinə malik olmaları zəruridir. Lakin hazırkı sistem doktorantlarda akademik yazı mədəniyyəti, müasir tədqiqat metodologiyaları, elmi etik normalar, layihə əsaslı düşünmə və beynəlxalq elmi şəbəkələrdə iştirak kimi əsas kompetensiyaların sistemli formalaşmasını təmin etmir. Nəticədə doktorantura məzunlarının əhəmiyyətli bir hissəsi qlobal elmi mühitdə aktiv iştirak imkanlarından kənarda qalır".
Doktorantura təhsilinin dünya çağırışlarına uyğunlaşdırılması struktur və məzmun baxımından dərin islahatları zəruri edir
"Bu kontekstdə doktorantura proqramlarının tədqiqat nəticələrinə əsaslanan modelə keçirilməsi, elmi rəhbərlərin məsuliyyət və hesabatlılığının artırılması, doktorantların beynəlxalq mübadilə proqramlarına və birgə elmi layihələrə cəlb olunması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda doktorantura təhsili sosial və iqtisadi baxımdan cəlbedici mərhələyə çevrilməli, maliyyələşmə mexanizmləri elmi məhsuldarlığı stimullaşdıran şəkildə yenidən qurulmalıdır.
Doktorantura təhsili kontekstində “dünya çağırışları” anlayışı qloballaşan elmi bilik istehsalı, rəqəmsal texnologiyaların tədqiqata inteqrasiyası, süni intellekt, fənlərarası yanaşmalar, açıq elm prinsipləri, elmi etikaya artan həssaslıq və tədqiqat nəticələrinin cəmiyyətə real təsiri kimi komponentləri əhatə edir. Müasir doktorant bu çağırışlara cavab verə biləcək analitik düşüncə, metodoloji çeviklik və beynəlxalq elmi ünsiyyət bacarıqlarına sahib olmalıdır.
Doktorantura təhsilinin keyfiyyəti yalnız müdafiə olunmuş dissertasiyaların statistik göstəriciləri ilə deyil, daha obyektiv və nəticə əsaslı meyarlarla ölçülməlidir. Bu meyarlara doktorantların beynəlxalq indeksli elmi jurnallarda dərc olunan məqalələrinin təsir göstəriciləri, məzunların elmi və akademik karyera trayektoriyası, tədqiqat nəticələrinin tətbiq və innovasiya potensialı, eləcə də beynəlxalq elmi şəbəkələrdə iştirak səviyyəsi daxildir.
Beləliklə, Azərbaycanda doktorantura təhsili məqsəd baxımından beynəlxalq modellərlə uyğunluq nümayiş etdirsə də, icra mexanizmləri və real elmi nəticə yönümlülük baxımından transformasiyaya ciddi ehtiyac duyur. Qlobal elmi rəqabətə davamlı kadrların yetişdirilməsi üçün doktorantura təhsili formal mərhələdən çıxaraq elmi məhsuldarlıq, innovasiya və beynəlxalq inteqrasiya mərkəzinə çevrilməlidir ki, bu da yalnız institusional islahatlar və elmi mədəniyyətin yenilənməsi yolu ilə mümkündür".
Təhsil üzrə mütəxəssis Elçin Süleymanovun sözlərinə görə, Azərbaycanda doktorantura sistemindəki təhsil, demək olar ki, sovet sistemində formalaşan bir sistemdir:
"Təbii ki, cəmiyyət inkişaf edir, dəyişir və buna görə də bu sistemin yeni şəraitə uyğun tətbiqi çox vacibdir. Azərbaycan Boloniya prosesinə qoşulub və bu proses çərçivəsində bakalavr və magistr təhsili Avropa təhsil sisteminə inteqrasiya olunub. Lakin doktorantura sistemi hələ də bu inteqrasiyaya tam daxil olmayıb. Son illərdə isə bu istiqamətdə kifayət qədər addımlar atılır.
Burada əsas məsələ ondan ibarətdir ki, doktorantura təhsilinin məzmunu, keyfiyyəti və sistemi müəyyən qədər yenilənməlidir. Təhsil, tədqiqat və inteqrasiya bir arada olmalıdır. Doktoranturada elmi işlə məşğul olacaq şəxslərə əvvəlcə elmi metodologiya, tədqiqat aparmaq bacarığı öyrədilməli, sonra isə onlardan real tədqiqat gözlənilməlidir.
Dünyanın əksər ölkələrində doktorantura həm təhsil, həm də tədqiqat mərhələsidir. Əvvəlcə fundamental fənlər, tədqiqat metodları, analitik proqramlar və elmi tədqiqat üçün zəruri bacarıqlar tədris olunur. Daha sonra isə konkret iqtisadiyyatın və cəmiyyətin ehtiyaclarına uyğun real tədqiqatlar aparılır. Bu tədqiqatlar həm iqtisadi inkişafda rol oynamalı, həm də kommersiyalaşdırıla bilməlidir. Məsələn, ABŞ-da doktorantura nəticəsində yaranan məhsullar universitetə ciddi gəlir gətirir. Bir dərman preparatı, müalicə metodu patentləşdirilir və kommersiyalaşdırılır. Sənayedəki problem doktorantın işi ilə həll olunur və bu, universitetə qazanc gətirir".
Yəni doktorantura sistemi layihə və ehtiyac əsaslı olmalıdır:
"Problem müəyyən edilir, elmi iş isə onu real şəkildə həll edir. Beləliklə, nə bilik, nə də resurs israf olunmur. Hazırda Azərbaycanda bu sahədə inkişaf və təkmilləşmələr müşahidə olunur. Dövlət dəstəyi, resurs ayrılması, nüfuzlu jurnallara çıxış imkanları var. Xaricdə təhsil almış mütəxəssislər də universitetlərdə fəaliyyət göstərir, birgə tədqiqat layihələri həyata keçirilir. Bütün bunlar doktorantura təhsilinin real iqtisadiyyata töhfə verməsinə yönəlməlidir.
Azərbaycanda doktorantura təhsili ali təhsilin üçüncü pilləsi olaraq elmi-intellektual potensialın formalaşmasında vacib rol oynayır və normativ baxımdan beynəlxalq standartlarla müəyyən uyğunluq nümayiş etdirir. Lakin real icra mexanizmləri, elmi məhsuldarlıq və beynəlxalq rəqabət qabiliyyəti baxımından sistem hələ də inkişaf mərhələsindədir. Mövcud praktikada doktorantura daha çox formal tələblərin yerinə yetirilməsinə yönəlmiş və elmi innovasiya potensialını tam olaraq ortaya çıxarmayan mərhələ kimi qalır.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, uğurlu doktorantura sistemi yalnız dissertasiya müdafiəsi ilə deyil, həm də tədqiqat bacarıqları, metodoloji çeviklik, akademik etik və beynəlxalq elmi əməkdaşlıq imkanlarının inkişafı ilə ölçülür. Azərbaycanda bu istiqamətdə müəyyən addımlar atılsa da, sistemin tam qlobal çağırışlara cavab verə bilməsi üçün struktur və məzmun baxımından islahatlar zəruridir.
Doktorantura proqramlarının tədqiqat nəticələrinə əsaslanan modelə keçirilməsi, elmi rəhbərlərin məsuliyyət və hesabatlılığının artırılması, doktorantların beynəlxalq elmi şəbəkələrə inteqrasiyası və tədqiqatların sosial-iqtisadi tətbiq imkanlarının genişləndirilməsi vacibdir. Eyni zamanda doktorantura təhsilinin layihə və ehtiyac əsaslı olması, elmi işlərin iqtisadiyyat və cəmiyyət üçün konkret fayda yaratması təşviq olunmalıdır.
Beləliklə, Azərbaycanda doktorantura təhsili gələcəkdə qlobal elmi rəqabətə davamlı, innovativ və tətbiq yönümlü kadrların hazırlanması mexanizminə çevrilə bilər. Bunun üçün institusional islahatlar, elmi mədəniyyətin yenilənməsi və doktorantların bilik, bacarıq və imkanlarının strateji inkişafı prioritet olmalıdır".
