Əlilliyin təyini sosial siyasətin ən həssas və məsuliyyətli istiqamətlərindən biridir. Bu proses təkcə tibbi meyarların yoxlanılması deyil, eyni zamanda insanın həyat keyfiyyətinə, sosial müdafiəyə çıxışına və dövlətlə münasibətlərinə birbaşa təsir edən qərar mexanizmidir. Son illər dünyada rəqəmsallaşma və süni intellekt texnologiyalarının səhiyyə və sosial sahələrə sürətlə inteqrasiya olunması fonunda əlilliyin təyini prosesində də bu alətlərdən istifadə məsələsi gündəmə gəlib. Müzakirənin mərkəzində isə sual dayanır: süni intellekt bu qədər həssas bir qərarı vermək üçün uyğun alətdirmi.
Qlobal təcrübə göstərir ki, süni intellekt artıq diaqnostika, tibbi görüntülərin analizi, xəstəlik risklərinin proqnozlaşdırılması kimi sahələrdə effektiv nəticələr verir. ABŞ, Böyük Britaniya və Cənubi Koreya kimi ölkələrdə alqoritmlər radioloji görüntülərin şərhində, nevroloji və onkoloji xəstəliklərin erkən aşkarlanmasında həkim qərarlarını dəstəkləyən vasitə kimi istifadə olunur. Sosial müdafiə sistemlərində isə süni intellekt əsasən müraciətlərin ilkin təsnifatı, sənədlərin yoxlanılması və risk əsaslı audit mexanizmlərində tətbiq edilir. Bu yanaşma insan amilindən qaynaqlanan gecikmələri və subyektivliyi azaltmaq məqsədi daşıyır.
Əlilliyin təyini prosesində süni intellektdən istifadənin əsas üstünlüyü obyektivliyin artırılması ilə bağlıdır. Alqoritmlər eyni tibbi və funksional göstəriciləri bütün müraciətlər üzrə eyni standartla qiymətləndirə bilir. Bu isə fərqli ekspert yanaşmalarından və ya insan faktorundan doğan uyğunsuzluqların azalmasına şərait yarada bilər. Eyni zamanda böyük həcmdə tibbi məlumatların qısa vaxtda emal olunması qərarların sürətini artırır və sosial dəstəyə ehtiyacı olan şəxslərin daha tez sistemə daxil olmasına imkan yaradır.
Bununla yanaşı risklər də kifayət qədər ciddidir. Süni intellekt yalnız ona təqdim edilən məlumat və modellər qədər etibarlıdır. Əgər alqoritmlər tarixi məlumatlar əsasında öyrədilibsə və həmin məlumatlarda sosial və ya tibbi qeyri bərabərliklər mövcuddursa, bu, qərarlara da sirayət edə bilər. Beynəlxalq araşdırmalar göstərir ki, bəzi ölkələrdə istifadə olunan alqoritmlər yaş, cins və ya sosial status kimi dolayı göstəricilər üzərindən ayrı seçkilik yarada bilib. Əlillik isə yalnız tibbi diaqnoz deyil, insanın gündəlik funksionallığı, sosial mühitlə qarşılıqlı əlaqəsi və psixoloji vəziyyəti ilə də bağlı anlayışdır. Bu çoxölçülü reallığı tam şəkildə riyazi modelə çevirmək hələ də mürəkkəb məsələ olaraq qalır.
Etik aspekt də xüsusi diqqət tələb edir. Əlilliyin təyini barədə qərarın tamamilə avtomatlaşdırılmış sistemə həvalə edilməsi insan hüquqları baxımından suallar yaradır. Bir çox beynəlxalq sənədlərdə sosial təminatla bağlı qərarlarda insan nəzarətinin saxlanılması vacib prinsip kimi qeyd olunur. Avropa İttifaqının süni intellektlə bağlı tənzimləyici çərçivəsində də yüksək riskli sahələrdə, o cümlədən sosial müdafiədə, alqoritmik qərarların mütləq şəkildə insan tərəfindən yoxlanılması tələb olunur.
Bu kontekstdə daha real və balanslı yanaşma süni intellekti yekun qərar verən mexanizm kimi deyil, qərar dəstəyi aləti kimi görməkdir. Yəni alqoritmlər tibbi sənədləri analiz edir, mümkün risk və uyğunsuzluqları göstərir, lakin son qərar müvafiq tibbi və sosial ekspertlərin iştirakı ilə verilir. Belə model həm şəffaflığı artırır, həm də vətəndaşın qərardan şikayət və izahat almaq hüququnu qoruyur.
