Xocalı faciəsini unuda bilmərik, unutmamalıyıq! 

Xocalı faciəsi, Azərbaycanın tarixində çox dərin iz buraxmış bir hadisədir və bu, sadəcə bir faciə deyil, həm də kollektiv yaddaşın, milli kimliyin və mübarizənin bir parçasıdır. Unutmaq çox çətindir, çünki bu faciə təkcə bir insanın və ya ailənin deyil, bir millətin yaşadığı travmanın təzahürüdür. 
Bu faciə ilə bağlı yaddaşın qorunması, gələcək nəsillərin bu qətliamı və onun nəticələrini unutmaması çox vacibdir. Ədalətin yerini tapması və sülhün bərqərar olması üçün də bu mühüm bir addımdır.  Xocalı faciəsinin unudulmaması üçün həm fərdi, həm də cəmiyyət olaraq kollektiv yaddaşımızı qorumağa çalışmalıyıq. Həm də faciənin yalnız Azərbaycan xalqı üçün deyil, bütün dünyada insan hüquqları və ədalət məsələlərinə diqqət çəkməsi gərəkdir. 
Xocalıda nələr baş vermişdir.  Xocalı faciəsi, 26 fevral 1992-ci il tarixində baş vermiş və Azərbaycanın tarixində ən qanlı, ən dəhşətli hadisələrdən biri olaraq yadda qalmışdır. Xocalı, o dövrdə Ermənistanla müharibə vəziyyətində olan Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsində yerləşən bir şəhər idi. Bu faciə, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin zirvəsində baş vermişdir və bir çox insanın həyatına son qoymuşdur. Xocalıda baş verənlərdən bəhs edərkən, bu faciənin miqyasını və nəticələrini təsvir etmək çox ağırdır. 
26 fevral 1992-ci ildə, Xocalı şəhəri Ermənistan Silahlı Qüvvələri və onlara dəstək verən erməni millətçi qüvvələri tərəfindən hücuma məruz qaldı. Şəhər, Azərbaycanın ən böyük yaşayış məntəqələrindən biri olduğu üçün burada çox sayda insan yaşayırdı. Həmin günün gecəsi, erməni qüvvələri  Rus ordu birləşmələri ilə birgə Xocalıya hücum edərək şəhəri ələ keçirdi və rəsmi məlumatlara görə, 613 nəfər mülki insan (onların arasında qadınlar, uşaqlar və yaşlılar da daxil olmaqla) amansızcasına öldürüldü. Bu, müharibə qanunlarına və insanlıq hüquqlarına tamamilə zidd idi. Qətlə yetirilənləri yalnız sadəcə öldürülməklə kifayətlənmədilər. Onların bir çoxu işgəncə və əzablarla öldürülmüşdür. Faciə baş verdikdən sonra, yüzlərlə Xocalı sakini qaçaraq təhlükəsizliyə can atmışdır. Amma bu qaçış da çox çətin olmuşdur. Qanlı hücum nəticəsində, insanların böyük bir hissəsi soyuq və ac qalaraq döyüş bölgəsindən qaçmağa çalışmış, amma bir çoxu yolda vəhşi şəkildə öldürülmüşdür. Xocalıdan qaçanların əksəriyyəti, əvvəlcə Əsgəran və sonra da Ağdam ərazilərinə sığınmışlar. 
Xocalı faciəsi yalnız bir şəhərin məhv edilməsi ilə qalmadı, eyni zamanda Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ən qanlı dövrlərindən birinə çevrildi. Xocalı şəhərinin işğalı və burada baş verənlər, müharibənin amansız və heç bir insani dəyərə uyğun olmayan yönlərini ortaya qoydu. Bu faciə həm də Azərbaycan xalqı üçün bir simvol oldu: Xocalı qurbanlarının xatirəsi, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda apardığı mübarizənin bir hissəsi oldu. 
Xocalı faciəsi, Azərbaycanın müstəqillik və ərazi bütövlüyü mübarizəsinin mühüm bir hissəsi olaraq qalır.  Hər il 26 fevralda bu faciə anılır, və bu gün də Xocalı qurbanlarının ədalətini tapmaq və dünyaya bu faciəni unutmamağı xatırlatmaq üçün müxtəlif tədbirlər keçirilir.  Xocalı faciəsinin yad edilməsi və tədrisi, həm də gələcək nəsillər üçün insanlıq dəyərlərinin, sülhün və ədalətin önəmini vurğulayan bir dərsdir. 
2023-cü ilin sentyabr ayında Azərbaycan ordusu, Ermənistanın Dağlıq Qarabağ bölgəsindəki separatçı qüvvələrə qarşı ciddi bir antiterror əməliyyatı başlatdı. Bu əməliyyat, Dağlıq Qarabağdakı erməni silahlı qüvvələrinin təslim olmasına və Azərbaycan dövlətinin ərazi bütövlüyünün təmin olunmasına yönəlmişdi.  Əməliyyatın nəticəsində, Xocalı, Xankəndi, Laçın və digər strateji əhəmiyyətə malik şəhərlər və kəndlər Azərbaycan ordusunun nəzarətinə keçdi. Xocalı şəhəri də bu əməliyyat nəticəsində azad edilən ərazilər arasında idi.   Xocalının azad edilməsi yalnız hərbi qələbə deyil, həm də ədalətin bərpa edilməsi və tarixi intiqamın alınması kimi qiymətləndirildi. 
Beynəlxalq ictimaiyyət, bu əməliyyata müxtəlif reaksiyalar göstərdi. Azərbaycan, əməliyyatın məqsədinin antiterror əməliyyatı olduğunu və bu addımın yalnız qanunsuz silahlı qüvvələrə qarşı yönəldiyini bildirdi. Eyni zamanda, əməliyyatın gedişində mülki əhaliyə zərər verilməməsi üçün maksimal diqqət göstərildi. 
Bu gün "Böyük Qayıdış" proqramı çərçivəsində işğaldan azad olunmuş ərazilərdə məskunlaşma prosesi böyük uğurla davam edir. Məskunlaşma sürətli bərpa, müasir infrastrukturun (ağıllı kənd/şəhər) qurulması və təhlükəsizliyin təmin edilməsi ilə həyata keçirilir. Əsas məqsəd məcburi köçkünlərin öz yurdlarına qayıdışını, dayanıqlı məskunlaşmanı, sahibkarlığın inkişafını və işğaldan əvvəlki yaşayış səviyyəsinin bərpasını təmin etməkdir.  Xocalı da düz 32 il sonra öz sakinlərini qəbul etdi.  Ballıca kəndinə 2024-cü ilin dekabrında ilk köç karvanı daxil oldu. Ballıcaya ilk köç edənlər Respublikanın müxtəlif yerlərində, əsasən yataqxanalarda, sanatoriya və inzibati binalarda müvəqqəti məskunlaşmış ailələrdir. Doğma yurda qayıdan sakinlər hərtərəfli dövlət qayğısı ilə əhatə olunduqlarına görə Prezident İlham Əliyevə və Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevaya təşəkkür ediblər. Onlar, həmçinin torpaqlarımızı işğaldan azad edən rəşadətli Azərbaycan Ordusuna, qəhrəman əsgər və zabitlərimizə minnətdarlıqlarını bildirib, bu yolda canlarından keçən şəhidlərimizə rəhmət diləyiblər. 
Bu günlərdə daha 30 ailədən ibarət növbəti köç karvanı Xocalı şəhərinə çatıb. Bu mərhələdə Xocalı şəhərinə 30 ailənin (149 nəfər) qayıdışı təmin olunub. 
Qeyd edək ki, bu köç daxil olmaqla Xocalı şəhərində artıq 144 ailə (651 nəfər) sakin məskunlaşıb.  Ümumilikdə isə Xocalı rayonu üzrə (bir şəhər və yeddi kənd) 950 ailə (3 min 916 nəfər) doğma yurduna qayıdıb. 
Elmira Mehdiyeva