Silicon Vadisi ştepseli çəkir, Kreml isə qapıları bağlayır: Rusiyanın qlobal internetdən ayrılması uğrunda gedən yarış və bunun mümkün nəticələri...
Müəllif: Yekaterina Bodyagina
“Politico” nəşri
44 yaşlı rusiyalı hərbçi Anton pilotsuz uçuş aparatlarının təmiri və təchizatı üzrə emalatxanaya rəhbərlik edir. O, ötən ay mətbəx masası arxasında oturarkən öyrənib ki, amerikalı milyarder İlon Maskın şirkəti SpaceX rus qüvvələrinin istifadə etdiyi Starlink terminallarına çıxışı dayandırıb. Anton alternativlər axtarmağa başlayıb, lakin onların heç biri limitsiz internet təqdim etməyib, tarif planları məhdud olub və əhatə dairəsi onun bölməsinin fəaliyyət göstərdiyi Ukrayna ərazilərinə çatmayıb.
Lakin rusiyalıların kommunikasiya imkanlarını azaldan yalnız ABŞ texnologiya şirkətləri deyil. Bir neçə gün sonra Rusiya hakimiyyəti ölkə üzrə Telegram messencerinin işini yavaşıtmağa başlayıb. Bu platforma cəbhədə olan döyüşçülər tərəfindən birbaşa koordinasiya üçün istifadə olunur və daha ləng komanda zəncirlərindən yan keçməyə imkan verir.
“Bütün hərbi iş Telegram vasitəsilə aparılır, bütün kommunikasiya oradadır”, deyə Anton bildirib. O, hakimiyyət tərəfindən təqibdən qorxduğu üçün adının dəyişdirildiyini qeyd edib və bu fikirləri POLITICO-ya səsli mesajlar vasitəsilə göndərib. “Bu, sanki bütün Rusiya ordusunun başına güllə atmaq kimi olardı”.
Telegram rusların telefonlarında işləməyən tətbiqlərin uzun siyahısına qoşula bilər. Kreml artıq WhatsApp-a çıxışı məhdudlaşdırıb, həmçinin Meta şirkətinə məxsus Facebook və Instagram, Microsoft-un LinkedIn, Google-un YouTube, Apple-ın FaceTime, Snapchat və Maskın sahibi olduğu X platformaları bloklanıb və ya məhdudlaşdırılıb. Şifrəli messencerlər Signal və Discord, eləcə də Yaponiyanın Viber tətbiqi 2024-cü ildən əlçatmazdır.
Ötən ay Rusiya prezidenti Vladimir Putin telekommunikasiya operatorlarını Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin (FSB) tələbi ilə mobil və sabit interneti bloklamağa məcbur edən qanun imzalayıb. Qanun martın 3-də qüvvəyə mindikdən qısa müddət sonra Moskva sakinləri bir neçə gün ərzində bütün böyük operatorlarda mobil internet, zənglər və SMS-lərlə bağlı ciddi problemlər olduğunu bildiriblər. Hətta Dövlət Dumasının binasında belə mobil rabitə və Wi-Fi-də fasilələr qeydə alınıb.
Bu qərarlar rusiyalıları həm xarici dünyadan, həm də bir-birindən getdikcə daha çox təcrid edir. Bu isə cəbhədə koordinasiyanı çətinləşdirir və könüllü yardım, ianə toplama və müharibənin müzakirəsi ilə məşğul olan onlayn icmaların fəaliyyətini pozur. Berlin Karnegi Rusiya–Avrasiya Mərkəzinin direktoru Aleksandr Qabuyevin fikrincə, dərinləşən rəqəmsal təcrid Rusiyanı “nüvə silahına malik böyük Şimali Koreya və Çinin kiçik tərəfdaşına” çevirə bilər.
Gözlənilir ki, apreldə Kreml Telegram-a qarşı kampaniyanı daha da gücləndirəcək. Digər sosial şəbəkələrin yoxa çıxması fonunda platforma xəbərlər, biznes və əyləncə üçün əsas mərkəzə çevrilib. Platformanın tam bloklanması ehtimalı da istisna edilmir. Bu isə dövlət senzurası ilə onu aşmaq üçün istifadə olunan alətlər arasında mübarizəni daha da gücləndirə bilər.
“Bu artıq müharibəyə çevrilib”, – deyə Rəqəmsal hüquqların müdafiəsi ilə məşğul olan İnternetin Müdafiəsi Cəmiyyətinin icraçı direktoru Mixail Klimaryov bildirib. “Partizan müharibəsinə. Onlar VPN-ləri ovlayırlar, aşkar edib bloklayırlar, ‘partizanlar’ isə qaçır, yeni sığınacaqlar qurur və geri qayıdırlar”.
Müharibənin aparıldığı tətbiq
Fevralın 4-də SpaceX Starlink terminallarının peyk şəbəkəsinə qoşulmasını təmin edən autentifikasiya sistemini sərtləşdirib və qeydiyyatdan keçmiş cihazların daha ciddi yoxlanılmasını tətbiq edib. Bu addım Rusiya bölmələrinin icazəsiz qoşulma vasitəsilə istifadə etdiyi bir çox terminalları faktiki olaraq bloklayıb.
ABŞ-ın şəbəkə monitorinq şirkəti Kentik-in analitiki Dag Madorynin təhlilinə görə, bu qərar Ukrayna daxilində Starlink internet trafikini təxminən 75 faiz azaldıb.
Bu addım Rusiya əməliyyatlarında ciddi qarışıqlıq yaradıb və Ukraynanın cəbhədə uğurlar qazanmasına kömək edib. Nəticədə Rusiya peyk internetindən əvvəl geniş istifadə olunan alternativ üsula, arxa bölgələrdən cəbhə xəttinə qədər optik lif xətlərinin çəkilməsinə qayıdıb.
Starlink terminalları əvvəllər dron operatorlarına real vaxt rejimində video ötürməyə imkan verirdi. Bu videolar Discord kimi platformalar vasitəsilə komandirlərə göndərilirdi. Discord Rusiyada rəsmi olaraq bloklansa da, bəzi hərbçilər onu VPN vasitəsilə istifadə edirdilər.
Beləliklə, batalyon komandiri hücumu real vaxtda izləyə və radio və ya Telegram vasitəsilə dərhal göstəriş verə bilirdi: “düşmən qarşıdadır” və ya “sola dön”. Əvvəllər çoxsaylı razılaşdırmalar tələb edən proses indi bir neçə dəqiqəyə baş verirdi. Peyk bağlantılı messencerlər koordinatlar, görüntülər və hədəf məlumatlarını ötürməyin ən sürətli üsuluna çevrilmişdi.
Lakin fevralın 10-da Rusiyanın rabitə tənzimləyicisi Roskomnadzor Telegram-ın işini bütün ölkə üzrə yavaşıtmağa başlayıb. Rəsmi səbəb kimi Rusiya qanunvericiliyinin pozulması göstərilib. Rusiya nəşri RBK iki mənbəyə istinadən yazıb ki, hakimiyyət Telegram-ı aprelin əvvəlində bağlamağı planlaşdırır, lakin bu qadağa cəbhə xəttinə şamil olunmaya bilər.
Fevralın ortalarında rəqəmsal inkişaf naziri Maksut Şadayev bildirib ki, hökumət hələlik cəbhədə Telegram-ı məhdudlaşdırmaq niyyətində deyil, lakin hərbçilərin tədricən digər platformalara keçəcəyinə ümid edir. Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov isə qeyd edib ki, Telegram Rusiya qanunlarına əməl etsə və hakimiyyətlə “çevik əlaqə” saxlayarsa, tam qadağadan yayınmaq mümkündür.
Roskomnadzor Telegram-ı şəxsi məlumatların qorunmasını təmin etməməkdə, dələduzluqla mübarizə aparmamaqda və platformanın terrorçular tərəfindən istifadəsinin qarşısını almamaqda ittiham edir. Oxşar ittihamlar digər xarici texnologiya platformalarına da yönəldilib.
Telegram-ın qurucusu, hazırda Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində yaşayan Pavel Durov isə hesab edir ki, platformanın yavaşıdılması rusiyalıları dövlət nəzarətində olan yeni messencerə keçirməyə məcbur etmək üçün bəhanədir.
Bu messencer MAX adlanır. O, 2025-ci ilin martında istifadəyə verilib və ambisiyaları baxımından Çinin WeChat platformasına bənzədilir. Rusiya hakimiyyəti vətəndaşları iş yerləri, rayon çatları və “Gosuslugi” dövlət portalı vasitəsilə MAX-a keçməyə təşviq edir. Tətbiqin yaradıcısı olan VK şirkəti istifadəçi sayının sürətlə artdığını bildirir, lakin bu məlumatları müstəqil şəkildə yoxlamaq çətindir.
VPN-lə silahlanma yarışı
Çinin mərkəzləşdirilmiş “Böyük firewall”undan fərqli olaraq, Rusiyanın sistemi şəbəkənin daxilində işləyir. İnternet provayderləri trafiklərini dövlət tərəfindən quraşdırılmış Deep Packet Inspection avadanlığı vasitəsilə yönləndirməyə məcburdur.
“Bu, tək bir divar deyil”, deyə Klimaryov bildirir. “Bu minlərlə hasardır. Birini aşsan, qarşıda digəri var”.
Bu arxitektura hakimiyyətə xidmətləri rəsmi qadağa olmadan yavaşıtmağa imkan verir. Məsələn, YouTube əvvəlcə yavaşıdılmış, sonra isə dövlət DNS serverlərindən silinmişdi.
Sentyabr ayında Rusiya VPN xidmətlərinin reklamını qadağan edib. Klimaryovun hesablamalarına görə, rus internet istifadəçilərinin təxminən yarısı artıq VPN-in nə olduğunu bilir və milyonlarla insan bu xidmətlərə pul ödəyir.
Şəbəkəni söndürmək imkanı
Ötən ay qəbul edilmiş yeni qanun FSB-yə telekommunikasiya operatorlarına mobil və sabit interneti bloklamaq əmri vermək səlahiyyəti verir. Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov bildirib ki, Moskvadakı əlaqə kəsilmələri kritik infrastrukturun qorunması və dron təhlükəsinə qarşı təhlükəsizlik tədbirləri ilə bağlıdır və belə məhdudiyyətlər “lazım olduğu qədər” davam edəcək.
Praktikada bu cür fasilələr nadir hallarda tam internet kəsilməsi deməkdir. Əksər hallarda mobil internet dayanır, lakin zənglər və SMS-lər işləməyə davam edir. Dövlət portalları və bank xidmətləri kimi bəzi daxili saytlar “ağ siyahılar” vasitəsilə işlək qalır.
Müstəqil Meduza nəşrinin və “Na svyazi” monitorinq layihəsinin araşdırmasına görə, 2025-ci ilin mayından bəri Rusiyanın müxtəlif bölgələrində onlarla regional internet kəsilməsi qeydə alınıb.
İnternetdəki fasilələr insanların gündəlik həyatına təsir edir — xaricdəki qohumları ilə əlaqə saxlamağa çalışan yaşlı insanlardan tutmuş əlaqəni saxlamaq üçün bir neçə SIM kart və ehtiyat telefon istifadə edən texnologiya həvəskarlarına qədər. RBK-nin sorğusuna görə, köhnə rabitə vasitələrinə, ratsiyalar, peycerlər, stasionar telefonlar və hətta kağız xəritələrə tələbat artır.
“Mənə elə gəlir ki, biz özümüzü təcrid edirik”, deyə Moskva və Dubay arasında yaşayan 35 yaşlı Dmitri bildirib. “Sanki suveren bir məzar qururuq”.
Bununla belə, ekspertlər hesab edir ki, Rusiyada rəqəmsal nəzarətin gücləndirilməsi hələlik tam təcrid deyil, daha çox idarə olunan eskalasiyanı xatırladır. Rəsmilər internetin tam kəsilməsi planlarını inkar edir və tənqidçilər də etiraf edirlər ki, belə addım bank sistemini, logistikanı və xarici ticarəti iflic edə bilər.
“Bu mümkündür”, deyə Klimaryov bildirir. “Amma bunu etsələr, internet artıq əsas problem olmayacaq”.
Poliqon.info
