“Bloomberg” agentliyi gəmiçilik məlumatlarını təhlil edən şirkətlərə istinadən bildirir ki, İran ABŞ sanksiyalarına baxmayaraq, hələ də öz neftini ixrac etmək imkanına malikdir.
İqtisadi hesablamalar göstərir ki, daşınan bu yüklərin ümumi dəyəri təxminən 910 milyon dollar civarındadır.
Bu göstəricilər ABŞ-nin dənizdəki hərbi nəzarət cəhdlərinə baxmayaraq, Tehranın neft ticarətini effektiv şəkildə davam etdirdiyini nümayiş etdirir.
ABŞ sanksiyalarına baxmayaraq İranın neft ixracını davam etdirməsi nə ilə izah olunur?
İranın bu həcmdə neft ixracını davam etdirməsi və maliyyə dayağını kəsə bilməməsi sanksiyaların faktiki olaraq işləmədiyini göstərirmi?
Mövzu ilə bağlı "Cümhuriyyət" qəzetinə açıqlama verən amerikalı politoloq İrina Tsukerman bildirib ki, İran neft ixracını davam etdirə bilib, çünki illər ərzində əvvəllər sadə kommersiya fəaliyyəti olan prosesi daha çevik, daha qeyri-şəffaf və qəti şəkildə dayandırılması çətin olan bir sistemə çevirib.
“Heç nə düz xətt üzrə hərəkət etmir”
Amerikalı siyasətçinin sözlərinə görə, bu sistem artıq proqnozlaşdırılan axınla deyil, daimi uyğunlaşma prinsipi ilə fəaliyyət göstərir:
“Heç nə düz xətt üzrə hərəkət etmir, heç nə tək bir kimliyə əsaslanmır və heç nə başlanğıcdan son nöqtəyə qədər sabit tərəfdaşlar zəncirinə bağlı deyil”.
Tsukerman əlavə edib ki, İrandakı terminaldan yola çıxan bir yük çox vaxt alıcıya çatana qədər bir neçə dəfə dəyişən və mürəkkəb prosesdən keçir:
“Bu daşımada iştirak edən tanker gəmiləri adətən sabit kommersiya profilini qoruyub saxlamır. Onların mülkiyyət strukturları "şirkət-qabıq" sxemləri vasitəsilə dəyişir, qeydiyyat məlumatları yenilənir və izləmə siqnalları hər zaman fasiləsiz hərəkəti əks etdirmir”.
Siyasətçi onu da vurğulayıb ki, dənizdə yük tez-tez gəmilər arasında ötürülür, bəzən bu proses bir neçə dəfə təkrarlanır. Bu da ilkin yükün bölünməsinə, yenidən birləşdirilməsinə və ya faktiki olaraq başlanğıc nöqtəsindən "ayrılmasına" imkan yaradır:
"Nəticədə neft emal zavoduna yaxınlaşdıqda, o, artıq qarışıq bir axının tərkib hissəsi kimi və ya sənədlərdə İranla birbaşa əlaqəni dərhal müəyyən etməyi çətinləşdirən formada təqdim olunur".
Politoloqun fikrincə, dəniz monitorinq sistemləri şübhəli fəaliyyəti aşkar edə bilir: “Amma bu şübhəni hüquqi və siyasi baxımdan tətbiq edilə bilən qərara çevirmək çox vaxt alır. Bu müddət ərzində isə yük hərəkətini davam etdirir.
İran planlaşdırıcıları bütün ixrac sistemini məhz bu gecikmə üzərində qurub və vaxtı bir növ qoruma vasitəsi kimi istifadə edir. Yükün sonsuza qədər gizlənməsi vacib deyil, əsas odur ki, əməliyyat tamamlanana qədər müdaxilədən bir addım öndə olmağı planlayırlar”.Yüklərin uzun müddət dənizdə qaldığını deyən Tsukerman vurğulayıb:
"Hərəkət ənənəvi enerji logistikasında olduğu kimi fasiləsiz olmur. Yüklər bəzən uzun müddət dənizdə qalır, nəzarətin zəiflədiyi və ya uyğun alıcı kanalının açıldığı anı gözləyir.
Marşrutlar isə nəzarətin gücləndiyi ərazilərə uyğun olaraq dəyişdirilir. Bəzi vaxtlarda bir istiqamətdə fəaliyyət demək olar dayanır, digər istiqamətdə isə artır.
Bu da proqnozlaşdırılması çətin olan bir model yaradır. Nəticədə, məhdudiyyətləri tətbiq etməyə çalışan tərəflər bir marşrutu anlamağa çalışarkən, axın artıq başqa istiqamətə yönəlmiş olur".
“Yükü alır, adını dəyişir və yenidən satır, beləliklə mənşəyi daha da gizlədir”
Çətin və parçalanmış sistemdən bəhs edən siyasətçi qeyd edib ki, tələbat tərəfində isə alıcı strukturu vahid şəkildə tənzimlənməsi çətin olan parçalı sistemə çevrilib:
“Bəzi iştirakçılar dövlət dəstəyi və ya siyasi himayə ilə fəaliyyət göstərir və diqqəti üzərlərinə çəksələr də dərhal geri çəkilmirlər. Digərləri isə vasitəçi kimi çıxış edərək yükü alır, adını dəyişir və yenidən satır, beləliklə mənşəyi daha da gizlədir.
Qarışıq xam nefti emal edə bilən zavodlarda İran nefti digər mənbələrlə qarışaraq texniki və kommersiya baxımından fərqləndirilməsi çətin olan axına daxil olur. Bu, nəzarəti aradan qaldırmır, lakin müdaxilə üçün tələb olunan həddi yüksəldir.
Maliyyə hesablaşmaları da eyni dərəcədə parçalanmış şəkildə həyata keçirilir. Ödənişlər asanlıqla bloklana biləcək tək bir kanal vasitəsilə aparılmır.
Əməliyyatlar hissələrə bölünür, müxtəlif yurisdiksiyalar üzərindən yönləndirilir və ya alıcı ilə satıcı arasında birbaşa əlaqəni izləməyi çətinləşdirən qeyri-rəsmi sistemlər vasitəsilə aparılır.
Hər hansı bir yol həddindən artıq riskli olduqda, fəaliyyət əvvəlcədən hazırlanmış digər istiqamətə yönəldilir. Nəticədə ayrı-ayrı əməliyyatlar zəif görünsə də, ümumi sistem bütöv qalır".
“Bu, Tehrana vaxt baxımından əlavə çeviklik verir”
Siyasətçi bildirib ki, beynəlxalq mühit də bu axınların davamlılığına təsir göstərir:
“Bir çox dövlətlər formal olaraq sanksiyalara qoşulsa da, enerji bazarları, daşınma riskləri və qiymət dəyişkənliyi ilə bağlı öz maraqlarını da nəzərə alır. Bu isə nəzarətlə ehtiyatlı yanaşmanın paralel mövcud olduğu bir mühit yaradır.
Kommersiya iştirakçıları bu mühiti diqqətlə izləyərək qaydaların tətbiqinin sərtliyinə uyğun davranışlarını tənzimləyir. İran da bu çərçivədə fəaliyyət göstərərək təzyiqi sabit amil kimi deyil, dəyişkən faktor kimi qəbul edir.
Eyni zamanda, saxlama imkanları Tehrana vaxt baxımından əlavə çeviklik verir. Neft ya quruda saxlanılır, ya da uyğun şərait yaranana qədər tankerlərdə gözlədilir. Bu isə əlverişsiz şərtlərdə dərhal satış etmə zərurətini aradan qaldırır.
Beləliklə, yüklər gecikdirilə, yenidən qurula və tələb və nəzarətdəki dəyişikliklərə uyğun istiqamətləndirilə bilir. Nəticədə sistem təzyiq altında birdən-birə dağılmaq əvəzinə, onu tədricən udur”.
Tsukerman sonda qeyd edib ki, bütün bu mexanizmi bir arada saxlayan isə davamlı koordinasiyadır. Marşrut, sənədləşmə, qiymət və zamanlama ilə bağlı qərarlar əvvəlcədən sabit şəkildə müəyyən edilmir, hər bir yük müəyyən dövr ərzində dəyişir.
İranın dövlət strukturları, kommersiya örtükləri və vasitəçiləri vəziyyətə uyğun olaraq əlaqədə qalır və prosesi davamlı şəkildə tənzimləyir:
“Bu da neft ixracını adi ticarət əməliyyatından çox, aktiv şəkildə idarə olunan bir sistemə çevirib. İranın ixracı məhz bu səbəbdən davamlıdır, sistem başdan ayağa təzyiq altında işləmək üçün yenidən qurulub.
Yükün idarə olunmasında, maliyyələşdirilməsinə və çatdırılmasına qədər hər mərhələ bu reallığı əks etdirir. Nəticə mükəmməl və ya tam səmərəli olmasa da, sistem kifayət qədər işlək qalaraq həm axını davam etdirir, həm də gəlir təmin edir”.
