2018-ci ildə vəzifəyə başladığı dövrdən bəri FED sədri vəzifəsində çalışdığı müddətdə müasir iqtisadi tarixdə böyük şoklar ilə üzləşən Pauellin bu həftə keçiriləcək pul siyasəti iclasında sədr kimi son rəsmi çıxışını etməsi gözlənilir. Lakin, onun xələfi Kevin Uorşun mübahisəli təsdiq prosesi FED-də təhvil-təslimin vaxtında baş tutub-tutmayacağını qeyri-müəyyən edir.
Hafta.az yazır ki, FED-ə geniş karyera təcrübəsi ilə gələn Pauell, dövlət qulluğuna girməzdən əvvəl uzun illər hüquqşünas və investisiya bankiri kimi çalışıb. Corc Buş administrasiyası dövründə Xəzinədarlıq Departamentində köməkçi katibin müavini və müşaviri vəzifələrində çalışmış və 2012-ci ilin may ayında ABŞ-ın keçmiş prezidenti Barak Obama tərəfindən FED-in İdarə Heyətinə təyin edilib.
Birinci müddətində ABŞ prezidenti Donald Tramp sələfi tərəfindən təyin edilmiş Canet Yelleni ikinci müddətə namizəd göstərmədən, bu vəzifəyə Paueli seçib.
Siyasət və hüquq sahəsində təcrübəsi olan Pauell, təxminən 40 ildir ki, iqtisadiyyat dərəcəsi olmayan yeganə FED sədri olmaq şərəfinə sahibdir və 5 fevral 2018-ci ildə Yellenin yerinə keçərək bankın 16-cı sədri olub.
Pauellin vəzifədəki ilk dörd ili faiz dərəcələrinin artırılmasından "məyus" olan Trampın sərt tənqidləri ilə yadda qalsa da, qurumun müstəqilliyini qorumaq səyləri ilə seçilirdi.
23 may 2022-ci ildə Pauell Demokrat Prezident Co Bayden tərəfindən FED sədri vəzifəsinə ikinci müddətə namizəd göstərilib və beləliklə, ikipartiyalı mandatını yeniləyib. Baydenin Pauellin Fed sədri vəzifəsinə namizəd göstərməsi Covid-19 pandemiyasının davam edən iqtisadi təsirləri fonunda sabitlik mesajı kimi şərh edilib.
Lakin, Trampın 20 yanvar 2025-ci ildə ABŞ prezidenti vəzifəsində ikinci müddətə başlaması ilə Pauell özünü daha sərt siyasi atmosferdə tapıb.
Ağ Evin faiz dərəcələrinin endirilməsi ilə bağlı aqressiv çağırışlarına boyun əyməyən Pauell, Trampın sərt tənqidləri ilə üzləşib, tez-tez təhqirlərə məruz qalıb və faiz dərəcələrini endirməkdə "çox gecikməkdə" ittihamlanıb. Bu gərginlik Pauellin rəhbərliyi altında FED-ə qarşı müxtəlif araşdırmaların başlanması ilə daha da artıb.
Bu gün 73 yaşlı Pauellin səkkiz illik prezidentlik müddəti müasir iqtisadi tarixdə COVID-19 pandemiyasından Rusiya-Ukrayna müharibəsinə və Yaxın Şərqdəki münaqişələrə qədər ən çətin sınaqlardan bəziləri ilə formalaşıb.
Prezident kimi ilk dörd ilində (2018-2022) Pauell normallaşma prosesindən görünməmiş böhran idarəetməsinə kəskin keçidə rəhbərlik edib. İlk ili faiz dərəcələrinin artırılması və balans hesabatlarının azaldılması da daxil olmaqla sərtləşdirmə siyasətini əhatə etsə də, Pauellin rəhbərliyi altında FED 2019-cu ildə bu yanaşmanı dəyişdirib.
Bank 2019-cu ilin əvvəlində faiz dərəcələrinin artırılmasını dayandırıb və ilin ikinci yarısında faiz dərəcələrini endirməklə daha dəstəkləyici bir yanaşma tətbiq edib.
Pauellin sədrliyinin ikinci ilinin sonunda Çində baş qaldıran və 2020-ci ilin əvvəlində ABŞ-a yayılan COVID-19 pandemiyasından qaynaqlanan iqtisadi böhran onun ən böyük sınağı olub. Bu dövrdə pandemiyaya qarşı görülən karantin tədbirləri səbəbindən iqtisadi fəaliyyət dayandı və iş yerlərinin itirilməsi tarixi səviyyələrə çatıb. Pandemiyanın yaratdığı iqtisadi daralmaya cavab olaraq, pul siyasəti cəbhəsində tarixi yumşalma siyasəti həyata keçirilib.
2020-ci ilin mart ayında FED pandemiyanın yaratdığı böhranı həll etmək üçün fövqəladə addımlar atdı, faiz dərəcələrini sıfıra endirdi və bazara trilyonlarla dollar likvidlik təmin etmək üçün genişmiqyaslı aktiv alışları həyata keçirib.
2020-ci ilin avqust ayında Pauell FED-in siyasət çərçivəsində əhəmiyyətli bir dəyişiklik elan edib və bankın orta inflyasiya səviyyəsini 2 faiz hədəfləyəcəyini bildirib.
Pandemiyadan sonra iqtisadi fəaliyyət bərpa olunduqca, təchizat zəncirlərində və əmək bazarı şəraitində disbalans yarandı və bu da qiymət artımlarına səbəb olub.
Covid-19 pandemiyası zamanı FED tərəfindən bazara yeridilən likvidlik və onun genişlənmə siyasəti də sonrakı inflyasiya dalğasının yolunu açan amillər kimi qəbul edilib.
2021-ci ildə müşahidə olunan inflyasiyanın yüksəliş tendensiyasına baxmayaraq, Pauell qiymət artımlarının müvəqqəti olduğunu iddia edib. Lakin, ABŞ-da illik inflyasiya 2022-ci ilin iyun ayında 41 illik ən yüksək həddə - 9 faizə çatdıqda Pauellin fikri ciddi şəkildə tənqid olunub.
Pandemiyanın təsirləri azaldıqca, 2022-ci ilin fevral ayında başlayan Rusiya-Ukrayna müharibəsi də qlobal enerji və ərzaq qiymətlərini pozub və FED-in inflyasiyanın müvəqqəti olduğu tezisindən imtina etməsinə, 2022-ci ilin mart ayında faiz dərəcəsi artımı dövrünə başlamasına səbəb olub.
2022-ci ilin mart ayı ilə 2023-cü ilin iyul ayı arasında FED 11 faiz dərəcəsi artırıb və siyasət dərəcəsini 2001-ci ildən bəri qeydə alınan ən yüksək səviyyə olan 2024-cü ilin sentyabr ayına qədər 5,25-5,50 faiz səviyyəsində saxlayıb.
2024-cü ilin sentyabr ayında inflyasiya yavaşlamağa başladığı üçün bank siyasət istiqamətini dəyişdirdi və faiz dərəcələrini azaltmağa başlayıb. Əmək bazarında zəifləmə əlamətləri ilə faiz dərəcələrinin endirilməsi 2025-ci ilin ikinci yarısında davam edib.
FED siyasət dərəcəsini sonuncu dəfə 2025-ci ilin dekabr ayında azaldıb. 2026-cı ilin yanvar və mart aylarında FED ehtiyatlı bir yanaşma tətbiq etdi və siyasət dərəcəsini sabit saxlayıb, çünki Trampın aqressiv tarif siyasəti və fevralın sonunda ABŞ/İsrail-İran müharibəsindən qaynaqlanan enerji şoku inflyasiya təzyiqlərinə səbəb olub.
Pauell vəzifəyə başlayanda ABŞ iqtisadiyyatı kifayət qədər sabit proqnoz nümayiş etdirirdi.
2018-ci ilin fevral ayında ölkədə illik inflyasiya 2,3 faiz, işsizlik səviyyəsi isə 4,1 faiz təşkil edib. FED-in siyasət faiz dərəcəsi də 1,25-1,50 faiz diapazonunda olub.
8 ildən sonra mövcud vəziyyət yüksək dərəcədə dəyişkən makroiqtisadi proqnozu ortaya qoyur.
COVID-19 pandemiyasının ən şiddətli olduğu 2020-ci ilin may ayında 0,2 faizə düşən illik inflyasiya səviyyəsi, pandemiyadan sonra 2022-ci ildə 9 faizə yüksəlib və 2026-cı ilin mart ayına olan məlumata görə 3,3 faiz səviyyəsində olacağı proqnozlaşdırılır.
Əmək bazarında COVID-19 pandemiyasından əvvəl 2020-ci ilin fevral ayında 3,5 faizə düşən işsizlik səviyyəsi 2020-ci ilin aprel ayında 14,8 faizə yüksəlib və 2026-cı ilin mart ayına olan məlumata görə 4,3 faiz səviyyəsində olacağı proqnozlaşdırılır.
Ölkədə siyasət faiz dərəcəsi hazırda 3,5-3,75 faiz diapazonundadır.
Pauellin sədrliyi dövründə görünməmiş genişlənmə yaşamış FED-in balans hesabatı, Covid-19 pandemiyasına qarşı müdaxilələr səbəbindən 2018-ci ilin əvvəlindəki 4,4 trilyon dollardan 2022-ci ildə təxminən 9 trilyon dollara yüksəlib və hazırda 2026-cı ilin aprel ayı etibarilə 6,7 trilyon dollar civarında dəyişir.
Pauellin səlahiyyət müddətinin 15 mayda bitməsinə iki həftədən bir az çox vaxt qaldığı üçün Trampın FED sədri vəzifəsinə namizədi Kevin Uorşun Senatda təsdiqini nə vaxt alacağı hələ də məlum deyil.
Bankın idarə heyətinin keçmiş üzvü olan Uorş 21 apreldə Senatın Bankçılıq, Mənzil və Şəhər İşləri Komitəsi qarşısında çıxış edib, lakin Vaşinqtondakı siyasi mübarizə səbəbindən rəsmi təsdiq dinləməsi üçün tarix hələ təyin olunmayıb.
Təsdiq prosesindəki ən böyük maneə Tramp administrasiyasının FED binasının təmir xərcləri ilə bağlı Pauellə qarşı başlatdığı məhkəmə istintaqı idi. Bu mərhələdə Demokrat senatorlar, eləcə də Respublikaçı senator Tom Tillis, bu istintaq həll olunana qədər FED sədri namizədini təsdiqləməkdən imtina ediblər.
Lakin, 24 apreldə Vaşinqtondakı siyasi çıxılmaz vəziyyətin həlli üçün ilk addım ABŞ Baş prokuroru Jeanine Pirro tərəfindən atılıb.
Prezident Donald Trampla münasibətləri heç vaxt yaxşı olmayan, Trampın faiz dərəcələri ilə bağlı təzyiqlərinə və nəzakət hüdudlarından kənara çıxan tənqidlərinə məruz qalan Pauell bir neçə araşdırmanın hədəfi olub.
Pirro, FED binasının təmir layihəsindəki "xərclərin artması" ilə bağlı istintaqın bağlanmasını əmr etdiyini və istintaqın Baş Müfəttişə verildiyini açıqlayıb.
Bu qərar Uarşın təsdiq prosesindəki bütün maneələrin aradan qaldırıldığı anlamına gəlməsə də, Federal Ehtiyat İdarə Heyətinin üzvü Lisa Kuka qarşı "impiçment" işinin gedişi və onun Senatdakı nəticələri qeyri-müəyyən olaraq qalır.
Bəzi Senat üzvləri həm Pauellin, həm də Kukun impiçmenti işi başa çatmadan Kevin Uarşla bağlı səsvermənin keçirilməsinə qarşı çıxırlar.
Bu vəziyyət, FED-in 15 maydan sonra bir müddət Pauellin "müvəqqəti sədr" rəhbərliyi altında qalma ehtimalını artırır.
Pauell 18 martda keçirilən mətbuat konfransında qanunun tələb etdiyi kimi, varisi rəsmən təyin olunana qədər "müvəqqəti sədr" vəzifəsində qalacağını bildirib. O, həmçinin qeyd edib ki, 31 yanvar 2028-ci ildə başa çatan FED İdarə Heyətindəki vəzifəsindən, ona qarşı istintaq başa çatana qədər istefa verməyəcək.
Cavab olaraq, Tramp, 15 maydan sonra idarə heyətində qalacağı təqdirdə Pauelli vəzifəsindən uzaqlaşdırmaqla hədələyib.
Buna görə də, 28-29 aprel tarixlərində keçiriləcək FOMC iclası Pauellin təqvimə görə sədr kimi son iclası olsa da, onun vəzifələrini nə vaxt təhvil verəcəyi Senatdakı siyasi çıxılmaz vəziyyətin həllindən asılıdır.
