"Alimlər bitkilərdən süni intellektə qədər geniş "şüur ehtimalı" spektri irəli sürür və insan mərkəzli baxışa yenidən baxmağa çağırır..."
Şüur ənənəvi olaraq insanın imtiyazı sayılıb. Uzun müddət elm yalnız bəzi yüksək inkişaf etmiş heyvanlarda şüurun ilkin formalarının ola biləcəyini qəbul edib.
Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "new-science.ru" nəşri yazıb.
Şüur anlayışına yeni baxış
Lakin "Frontiers in Psychology" jurnalında dərc olunan yeni icmalda deyilir ki, bitkilər, göbələklər, bakteriyalar və xüsusilə maşınlar adətən daxili təcrübəsi olmayan sistemlər kimi qiymətləndirilib. Araşdırma bu yanaşmanı şübhə altına alır. Nyu-York Universitetinin professoru Ceff Sebo şüurun kimə aid edilə biləcəyini yenidən düşünməyi təklif edir və bitkilərdən tutmuş süni intellektə qədər geniş bir ehtimal spektrini nəzərdən keçirir.
Elmi dəlillər və şüurun mümkün formaları
Son illərdə aparılan tədqiqatlar göstərir ki, şimpanzelər, delfinlər, ahtapotlar (səkkizayaqlı) və bəzi həşəratlar mürəkkəb düşünmə, emosiyalar və alət istifadəsi kimi davranışlar nümayiş etdirir. Bu da şüurun yalnız insana məxsus olmadığını düşündürür. 2024-cü ildə 40 alim "Heyvan şüuru haqqında Nyu-York Bəyannaməsi"ni imzalayıb və bir çox heyvanda şüurun "real ehtimal" olduğunu bildirib.
2026-cı ilə qədər imza sayı təxminən 600-ə çatıb. Sebo isə daha da irəli gedərək şüuru "var/yox" kimi deyil, ehtimal spektri kimi görməyi təklif edir. O, bir neçə model irəli sürür: yalnız heyvan şüuru, bütün canlıların şüuru, sensor emala əsaslanan şüur, süni intellektdə şüur və hətta panpsixizm (şüurun maddənin fundamental xüsusiyyəti olması).
Etik nəticələr və süni intellekt riski
Şüurun əsas problemi onun birbaşa müşahidə olunmamasıdır. Elm yalnız davranış və beyin aktivliyini analiz edə bilir, buna görə də "şüur markerləri" axtarılır. Lakin bu yanaşma insan mərkəzli ola bilər və fərqli şüur formalarını gözdən qaçıra bilər.
Sebonun fikrincə, daha doğru yanaşma ehtimallara əsaslanmalıdır: əgər bir sistemin şüurlu ola bilmə ehtimalı varsa, bu etik qərarlarda nəzərə alınmalıdır. Çünki səhv iki istiqamətdə təhlükəlidir: şüursuz sistemi şüurlu saymaq və ya əksinə, şüurlu varlığı görməməzlikdən gəlmək.
Xüsusilə süni intellekt sahəsində bu məsələ daha kəskindir: gələcək sistemlər insan davranışını inandırıcı şəkildə təqlid edərsə, onlara hüquq verilməsi və ya tam inkarı ciddi sosial və siyasi nəticələr yarada bilər. Sebonun yekun fikrinə görə, şüur insanın düşündüyündən daha geniş miqyasda yayıla bilər və bu anlayış gələcək elmi və etik qərarları ciddi şəkildə dəyişdirə bilər.
