Amerika Birləşmiş Ştatları və İsrail tərəfindən İrana qarşı həyata keçirilən hərbi əməliyyatlar təkcə geosiyasi deyil, həm də dərin iqtisadi nəticələrə malik hadisədir və bu proseslər dünya iqtisadiyyatının struktur balansını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər. Müasir qlobal iqtisadiyyat son dərəcə qarşılıqlı bağlı sistemdir və burada regional hərbi toqquşmalar enerji bazarlarından maliyyə sistemlərinə, logistika zəncirlərindən investisiya axınlarına qədər çox vaxt bütün dünyaya təsir göstərir.
QHT.az Ordu.az-a istinadən bildirir ki, İran ətrafında inkişaf edən münaqişə iqtisadi baxımdan xüsusilə həssasdır, çünki o, qlobal enerji sisteminin əsas mərkəzlərindən biri olan bölgədə baş verir.
Yaxın Şərq hələ də neft və qazın qlobal tədarükünün əsas mənbələrindən biri olaraq qalır və İran öz coğrafi mövqeyi və resursları ilə bu sistemdə mühüm rol oynayır. İlk və ən aydın təsir enerji daşıyıcıları bazarına aiddir. İran neft və qazın böyük istehsalçılarından biridir və hətta onun ixracı müxtəlif sanksiyalar səbəbindən məhdudlaşdırılmış dövrlərdə belə, bazardakı mövcudluğu mühüm, bəzi hallarda isə sabitləşdirici rol oynayıb.
Hərbi əməliyyatlar başlayandan sonra beynəlxalq bazarlarda enerji daşıyıcılarının qiymətlərində dərhal artım meyli müşahidə olunur. Çünki investorlar və ticarət şirkətləri mümkün riskləri hesablamağa başlayırlar. Neft qiymətlərinin artması təkcə İran istehsalının azalması ehtimalı ilə bağlı deyil, həm də bu vəziyyətin Fars körfəzinin ərəb ölkələrinin ixrac tempinə təsir göstərməsi ilə əlaqədardır.
Bu kontekstdə Fars körfəzi və ona bitişik dəniz nəqliyyatı marşrutlarının təhlükəsizliyi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Xüsusilə həssas məsələ Hörmüz boğazıdır. Bu boğaz dünyanın ən mühüm enerji “nəfəs yollarından” biri hesab olunur və qlobal miqyasda neft ixracının təxminən 20 faizinin keçdiyi marşrutdur ki, bu da çox böyük göstəricidir.
Bu boğazda hətta qısamüddətli fasilə belə bazarlarda panika yarada bilər. Əgər münaqişə dəniz yollarının təhlükəli hala gəldiyi və ya bağlandığı səviyyəyə çatsa, neft qiymətləri kəskin şəkildə arta və qlobal iqtisadiyyata şok təsiri göstərə bilər. Neft qiymətlərinin artması isə öz növbəsində demək olar ki, bütün iqtisadi sahələrə təsir edir, istehsal, nəqliyyat və enerji xərcləri artır.
Enerji daşıyıcılarının bahalaşması sürətlə qlobal inflyasiya dalğasına çevrilə bilər. Son illərdə dünya iqtisadiyyatı artıq pandemiyanın nəticələri, təchizat zəncirlərinin pozulması və regional münaqişələr səbəbindən ciddi inflyasiya problemləri ilə üzləşib. Yaxın Şərqdə yaranan yeni hərbi böhran bu tendensiyaları daha da gücləndirə bilər.
Neft və qazın qiyməti artdıqda istehsal xərcləri yüksəlir və bu xərclər son istehlakçılara ötürülür. Nəticədə ərzaq məhsullarının, nəqliyyatın, sənaye mallarının və xidmətlərin qiymətləri artır. Bu proses xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün daha ağrılıdır, çünki onlar enerji bazarındakı dalğalanmalara daha həssasdırlar.
Qlobal maliyyə bazarları da belə böhranlara reaksiya verir. Hərbi gərginlik adətən investisiya risklərini artırır və nəticədə kapital daha “təhlükəsiz limanlara”, məsələn, qızıla, bəzi dövlət istiqrazlarına və ya sabit valyutalara yönəlir.
Buna görə də belə vəziyyətlərdə çox vaxt qızılın qiyməti yüksəlir, fond bazarlarında isə qeyri-sabitlik müşahidə olunur. Beynəlxalq investorlar xüsusilə münaqişədən təsirlənə biləcək regionlarda yeni investisiyalarla bağlı daha ehtiyatlı davranırlar. Bu isə bir çox ölkədə iqtisadi artımın ləngiməsinə səbəb ola bilər.
Münaqişənin iqtisadi təsiri qlobal təchizat zəncirlərinə də yayıla bilər. Müasir iqtisadiyyat mürəkkəb logistika sistemlərinə əsaslanır və bu sistemlər vasitəsilə mallar və xammal müxtəlif qitələr arasında daşınır. Əgər Yaxın Şərqdə gərginlik dəniz yollarının və ya nəqliyyat dəhlizlərinin fəaliyyətinə mane olsa, bir çox sahələr təchizat problemləri ilə üzləşə bilər.
Bu, təkcə enerji daşıyıcılarına deyil, həm də neft-kimya məhsullarına, gübrələrə və dünya istehsalı üçün vacib olan müxtəlif sənaye xammallarına aiddir.
İran ətrafında dərinləşən münaqişə iqtisadi bloklar arasında rəqabəti də gücləndirə bilər. Son illərdə dünya iqtisadi qütbləşmə mərhələsinə doğru irəliləyir və böyük dövlətlər öz iqtisadi və texnoloji ittifaqlarını formalaşdırırlar.
Əgər hərbi əməliyyatlar uzansa, bu münaqişə Qərb iqtisadi sistemi ilə alternativ iqtisadi əməkdaşlıq modelləri qurmağa çalışan ölkələr arasında parçalanmanı daha da dərinləşdirə bilər. Bu proses qlobal iqtisadiyyatın parçalanmasını sürətləndirərək müxtəlif ticarət və maliyyə bloklarının formalaşmasına gətirib çıxara bilər.
Eyni zamanda enerji bazarlarında baş verən dəyişikliklər qlobal iqtisadiyyatda müəyyən struktur dəyişikliklərinə də səbəb ola bilər. Neft qiymətlərinin kəskin artması tez-tez bərpa olunan enerji sektorunun inkişafını sürətləndirir, çünki yüksək qiymətlər alternativ texnologiyaları daha rəqabətli edir.
Belə şəraitdə bəzi ölkələr xarici bazarlardan asılılığı azaltmaq üçün enerji müstəqilliyi proqramlarını sürətləndirməyə çalışa bilərlər. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə qlobal enerji xəritəsinin dəyişməsi üçün şərait yaradır.
Münaqişənin təsiri inkişaf etməkdə olan regionlarda da hiss olunacaq. Bu regionlarda iqtisadi sabitlik çox vaxt enerji qiymətlərindən və xarici investisiyalardan asılı olur. Neftin bahalaşması bəzi istehsalçı ölkələr üçün əlavə gəlir gətirsə də, idxalçı ölkələr üçün ciddi büdcə problemləri yarada bilər.
Nəticədə dövlət borcları arta, sosial proqramların maliyyələşdirilməsi azala və iqtisadi bərabərsizliklər dərinləşə bilər.
Bütün bu proseslər göstərir ki, İran ətrafında baş verən hərbi münaqişə təkcə hərbi və siyasi deyil, həm də çox ciddi iqtisadi nəticələrə malikdir. Qlobal iqtisadiyyat elə bir mərhələdədir ki, hər hansı böyük regional böhran qısa müddətdə dünya miqyasında iqtisadi sarsıntıya çevrilə bilər.
Zəhra Ağayeva
