1828-ci ildə rus qoşunları Təbrizdə olduğu halda bütün Azərbaycan vilayəti niyə Rusiyaya birləşdirilmədi? Bu sual tariximizin ən dramatik məqamlarından birinə aydınlıq gətirir.
General Paskeviçin başçılıq etdiyi rus qoşunları 1827-ci ilin oktyabrında Təbrizi tuturlar. Bu hadisə Rusiya–İran müharibəsinin gedişində həlledici dönüş nöqtəsi olur. Artıq bütün Azərbaycan vilayətinin Rusiyaya birləşdirilməsi üçün real imkan yaranır.
General Paskeviç Təbrizin tutulması haqqında Rusiya imperatoruna göndərdiyi raportda hətta bu vilayətin Rusiyaya hansı statusla birləşdirilməsi məsələsinə də aydınlıq gətirmək istəyir. Yəni məsələ artıq təkcə hərbi qələbə deyil, siyasi qərar mərhələsinə keçmişdi.
Lakin gözlənilən baş vermir - Azərbaycanın bütövlükdə Rusiyaya birləşdirilməsi həyata keçirilmir.
Niyə?
Fətəli şah əvvəlcə rusların tələb etdiyi təzminatı ödəməkdən imtina edir. Lakin sonradan mövqeyini dəyişir. Digər tərəfdən, Rusiya imperatoru I Nikolay məsələyə daha geniş siyasi prizma ilə yanaşır. O, Azərbaycanın bütövlükdə Rusiyaya birləşdirilməsinin beynəlxalq aləmdə ciddi səs-küy yaradacağını hesab edir və bu addıma razılıq vermir.
Fətəli şah
İmperator I Nikolay 1827-ci il noyabrın 29-da Paskeviçə göndərdiyi ali təlimatda yazırdı:
“Bizim qoşunların uzun müddət Azərbaycanda qalması müxtəlif narahatlıqlar yarada bilər. Mən hesab edirəm ki, 40 milyon rubl məbləğində təzminatı alan kimi bizim qoşunlar yeni tutduğumuz xanlıqlara - İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarına qayıtmalıdır”.
İmperatorun məntiqi belə idi:
- Əgər rus qoşunları Təbrizi və bütün Azərbaycan vilayətini Abbas Mirzəyə qaytarsalar, o zaman İran şahzadəsi həmin ərazilərdən əldə edilən gəlirlərlə Rusiyanın qarşısında götürdüyü təzminat öhdəliyini daha rahat və vaxtında yerinə yetirə bilər.
İmperator I Nikolay
Lakin Nikolay Paskeviçə başqa bir ehtimal üçün də göstəriş verir:
Əgər farslar sülh bağlamağı uzatsalar və verdikləri vədləri yerinə yetirməsələr, onda rus generalının nəzarəti altında Azərbaycanda bir neçə xanlıq yaradılması mümkün ola bilər.
İmperatorun əsas narahatlığı isə başqa idi. Onun fikrincə, Azərbaycanın tam şəkildə Rusiyaya birləşdirilməsi Avropanın aparıcı dövlətləri ilə münasibətləri gərginləşdirə bilərdi.
Nəticədə Fətəli şah rusların tələb etdiyi 40 milyon rubl təzminatı ödəyir və rus qoşunları Təbrizdən çıxarılır. Beləliklə, bütün Azərbaycanın Rusiyaya birləşdirilməsi planı reallaşmır.
Lakin bundan sonra daha mühüm bir qərar gündəmə gəlir: sərhəd xətti haradan keçməli idi?
Araz çayı necə sərhədə çevrildi?
Azərbaycanda tez-tez verilən suallardan biri də budur: Azərbaycanın Araz çayı vasitəsilə ikiyə bölünməsi ideyası haradan ortaya çıxmışdı?
Araşdırmalar göstərir ki, bu ideya Qafqazdan deyil, birbaşa Peterburqdan gəlmişdi.
Azərbaycanın Araz çayı vasitəsilə ikiyə bölünməsi barədə göstəriş Rusiya imperiyasının xarici işlər naziri, alman əsilli qraf Karl Nesselrode tərəfindən verilmişdi.
Karl Nesselrode
Azərbaycanın bölünməsi planı hələ Rusiya–İran müharibəsinin gedişi zamanı – 1827-ci ilin əvvəllərində Peterburqda hazırlanmışdı. Bu planın mahiyyəti Nesselrodenin Qafqaza göndərdiyi 19 aprel 1827-ci il tarixli təliqəsində öz əksini tapır.
Xarici işlər naziri İranla danışıqlar aparmaq üçün Qafqaza göndərilmiş diplomat Aleksandr Obrezkova yazırdı ki, Rusiyanın ardıcıl qələbələri İran hökumətini döyüşləri dayandırmaq xahişi ilə müraciət etməyə məcbur edəcək. Bu isə Rusiyaya sülh və ticarət traktatlarının layihəsini hazırlamaq üçün əlverişli imkan yaradacaq.
Nesselrode xüsusi olaraq tələb edirdi ki, yeni sülh müqaviləsində yer adları dəqiq göstərilsin.
Çünki bundan əvvəl imzalanmış Gülüstan müqaviləsində bəzi ərazilərin qeyri-dəqiq göstərilməsi iki dövlət arasında mübahisələrə səbəb olmuşdu.
Xarici işlər nazirinin mövqeyi açıq idi: bundan sonra Araz çayı Rusiya imperiyası ilə İran arasında təbii sərhəd rolunu oynamalı və imperiyanın cənub sərhədlərində sabitliyi təmin etməli idi.
Bu ideya sonradan tarixə düşəcək bir sənədin əsasını təşkil etdi.
Türkmənçay – ayrılığın müqaviləsi
Rusiya imperiyasının sərhədlərində “sakitliyi təmin etməli” olan bu müqavilə – Türkmənçay sülh müqaviləsi – təxminən 10 ay sonra, 1828-ci ilin fevralında imzalanır.
Məhz həmin müqavilə ilə Araz çayı rəsmi sərhəd xəttinə çevrilir.
Və Araz çayı Azərbaycan tarixində “ayrılıq çayı” kimi yadda qalır.
Türkmənçaydan sonra baş verənlər
Türkmənçay müqaviləsi imzalandıqdan dərhal sonra isə başqa bir hadisə baş verir.
Ərdəbildə yerləşən Şeyx Səfi kitabxanası talan olunur.
Bu hadisə Peterburq Universitetinin professoru Osip Senkovskinin tövsiyəsi əsasında həyata keçirilmişdi. Nəticədə Azərbaycan və region tarixi üçün qiymətli hesab olunan çoxlu sayda əlyazma və kitab Rusiyaya aparılır.
Beləliklə, 1827–1828-ci illərdə baş verən hadisələr təkcə hərbi qələbə və diplomatik müqavilələrlə yekunlaşmır. Bu proses Azərbaycanın siyasi xəritəsini dəyişdirir, Araz çayını isə iki Azərbaycanın arasından keçən tarix və taleyin sərhədinə çevirir.
Araşdırmaçı-jurnalist Müsəllim Həsənovun yazıları əsasında
Musavat.com
