Azərbaycan
Milli Elmlər Akademiyasının yaradılması 1945-ci ildə xalqımızın intellektual
tarixində mühüm dönüş nöqtəsi idi. Akademiyanın fəaliyyəti sovet dövründə
fundamental elmin inkişafına xidmət etmiş, müstəqillik dövründə isə yeni dövlət
quruculuğu prosesinin intellektual təminatçılarından birinə çevrilmişdir.
Müasir
dövrdə qlobal iqtisadiyyatın texnoloji əsaslara keçidi elmin rolunu keyfiyyətcə
dəyişmişdir. Bu kontekstdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2025-ci il
noyabrın 3-də AMEA-nın 80 illik yubileyində etdiyi çıxış yalnız yubiley
xarakterli nitq deyildi, o, dövlətin elmi-texnoloji inkişaf strategiyasının
konseptual ifadəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Bu çıxışda Azərbaycan elminin gələcək
inkişaf istiqamətləri, onun iqtisadiyyat, texnologiya, milli təhlükəsizlik və
dövlət quruculuğu ilə əlaqələri sistemli şəkildə təqdim edilmiş və vəzifələr müəyyən
olunmuşdur.
Elmin dövlətin
yeni inkişaf modelində yeri: postresurs paradiqması
Prezident
İlham Əliyev çıxışında müasir dövlətlərin inkişaf modelinin əsasını təşkil edən
amilləri belə müəyyən edir: "Hər bir ölkənin inkişafını təbii resurslar
yox, məhz cəmiyyətin intellektual potensialı, texnoloji inkişaf, elmin inkişafı
müəyyən edir". Bu tezis dövlətin inkişaf fəlsəfəsinin klassik resurs
modelindən bilik və texnologiya modelinə keçdiyini göstərir. Amerikalı
iqtisadçı Paul Romer tərəfindən irəli sürülmüş endogen iqtisadi artım nəzəriyyəsinə
görə, iqtisadi inkişafın əsas mənbəyi məhz bilik və texnologiyadır. Bu nəzəriyyə
göstərir ki, bilik digər resurslardan fərqli olaraq tükənmir, əksinə, istifadə
olunduqca artır. Prezident bu yanaşmanı daha da konkretləşdirərək qeyd edir:
"Tükənməz sərvət isə intellektual potensialdır".
Elmin dövlət
siyasətində statusu fundamental şəkildə dəyişir və o, iqtisadi inkişafın əsas
strateji resursuna çevrilir. Tarixi təcrübə göstərir ki, Yaponiya və Cənubi
Koreya zəngin təbii resurslara malik olmasalar da, güclü elmi potensial sayəsində
inkişaf etmiş ölkələrə çevrilmişlər. Çünki innovasiya və texnologiyalar
iqtisadi artımın əsas mənbəyinə çevrilmiş və bu yanaşma beynəlxalq təşkilatların
hesabatlarında öz əksini tapmışdır.
Elmin
texnoloji transformasiyası və süni intellekt prioriteti
Prezident
çıxışında texnoloji inkişafı dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri
kimi müəyyən edir: "Texnoloji inkişaf bizim üçün əsas prioritet olmalıdır
və burada Azərbaycan alimlərinin üzərinə böyük vəzifə düşür". Bu fikir Azərbaycan
elmi qarşısında konkret strateji vəzifələr qoyur. Xüsusi diqqətçəkən məqam süni
intellektlə bağlı verilən siyasi mesajdır: "Süni intellekt… ölkələrin gələcək
inkişafının ayrılmaz hissəsidir. Biz burada geri qalmamalıyıq". Bu yanaşma
Azərbaycan elminin texnoloji modernləşmə mərhələsinə daxil olduğunu açıq göstərməklə
"Azərbaycan Respublikasının 2025-2028-ci illər üçün süni intellekt
strategiyası"nda irəli sürülən vəzifələri bir daha təsdiq edir.
Strategiyada
süni intellekt ekosisteminin formalaşmasını və inkişafını təmin etmək üçün dövlət
və özəl sektor arasında əməkdaşlıq, akademik və elmi tədqiqatların gücləndirilməsi,
startap və innovasiya mühitinin dəstəklənməsi kimi məsələlərə xüsusi diqqət
yetirilir. Beynəlxalq təcrübəyə baxsaq görərik ki, Kanada dünyada süni
intellekt üzrə strategiyanı ilk hazırlayan ölkələrdən biri olaraq
"Pan-Canadian AI Strategy" ilə bu sahədə innovasiyaları artırmaq və
süni intellektin cəmiyyətə müsbət təsirlərini təşviq etməyi, Amerika Birləşmiş
Ştatları "American AI Initiative" strategiyası vasitəsilə müvafiq sahədə
tədqiqat və innovasiyaları maliyyələşdirməyi, Çin "Next Generation AI
Development Plan" çərçivəsində qlobal liderliyi hədəfləməyi, "AI
City" kimi layihələr vasitəsilə şəhərlərin idarə olunmasında süni
intellekt texnologiyalarından istifadə etməyi, Yaponiya "Cəmiyyət
5.0" konsepsiyası çərçivəsində texnologiyanın insan rifahına xidmət etməsini
prioritet götürməyi, "Avropa Süni İntellekt Strategiyası"nda süni
intellektin tətbiqi zamanı etik prinsipləri və sosial dəyərləri ön plana
çıxarmağı hədəfləyir.
Hazırkı
qlobal geosiyasi və iqtisadi mühitdə digər dövlətlərin transmilli texnoloji
şirkətlər tərəfindən süni intellekt texnologiyaları vasitəsilə Azərbaycanın
milli strateji prioritetlərinə təsir göstərilməsi istisna olunmur. Bununla
yanaşı, terrorçu təşkilatlar və beynəlxalq kriminal qruplaşmalar tərəfindən bu
texnologiyalardan istifadə meyilləri hüquq-mühafizə orqanları üçün yeni
çağırışlar yaradır. Süni intellektin tətbiqi ilə ölkəmizə qarşı dezinformasiya
hücumlarının həyata keçirilməsi cəhdlərinin, saxta kontent, o cümlədən
"deepfake" audio-video materiallardan istifadənin artması da istisna
deyil. Göstərilən təhdidlərin qarşısının alınması və onlara qarşı əks-tədbirlərin
həyata keçirilməsi üçün süni intellekt alətlərindən istifadə genişləndirilməlidir.
Müasir tədqiqatlar
göstərir ki, süni intellekt texnologiyaları həm də iqtisadiyyatın bütün sahələrini
transformasiya edən əsas texnoloji faktordur. Prezidentin bu çağırışı Azərbaycan
elminin fundamental tədqiqat modelindən innovasiya və texnologiya modelinə
keçidini zəruri edir.
Elmin
iqtisadi sistemə inteqrasiyası: innovasiyayönümlü model
Amerikalı
iqtisadçı Joseph Schumpeter innovasiyanı iqtisadi inkişafın əsas faktoru kimi
qiymətləndirmiş və onu "yaradıcı dağıdıcılıq" prosesi adlandırmışdır.
İnnovasiyayönümlü model elmi biliklərin yeni texnologiyalara, məhsullara və
xidmətlərə çevrilməsi prosesini əhatə edir. XXI əsrdə iqtisadi inkişafın əsas hərəkətverici
qüvvəsi təbii resurslar deyil, elm, texnologiya və innovasiyadır. Bu səbəbdən
müasir dövlətlər elmi fəaliyyətin iqtisadi sistemə inteqrasiyasını strateji
prioritet kimi müəyyən edirlər. İnnovasiyayönümlü model elmi biliklərin
iqtisadi dəyərə çevrilməsini təmin edən inkişaf modelidir. Bu modeldə elm
yalnız nəzəri bilik istehsal edən sahə deyil, həm də iqtisadi artımın əsas mənbəyi
kimi çıxış edir.
Prezident
İlham Əliyev beynəlxalq təcrübəyə əsaslanaraq çıxışında elmin praktik nəticələrinin
vacibliyini xüsusi vurğulayır: "Bizim elmimizin praktik nəticələri
olmalıdır. Təkcə elmi əsərlərdə yox, həyatda və iqtisadiyyatda". Bu tezis
Azərbaycan elminin institusional transformasiyasının əsas istiqamətini müəyyən
etməklə dünya təcrübəsi ilə uyğunluq təşkil edir. Məsələn, ABŞ, Almaniya, Cənubi
Koreya kimi ölkələrdə elmi fəaliyyət iqtisadiyyatın əsas komponentinə çevrilib.
Bu modeldə universitetlər və elmi institutlar innovasiya mərkəzlərinə çevrilir,
elmi nəticələr kommersiyalaşdırılır və texnologiya transferi mexanizmləri
yaradılır. Azərbaycan üçün də bu model strateji əhəmiyyət kəsb edir. Elmin
iqtisadi sistemə inteqrasiyası universitet-sənaye əməkdaşlığı, texnoparklar və
innovasiya mərkəzləri, startap ekosistemləri, texnologiya transferi sistemlərinin
yaradılmasını zərurətə çevirir ki, bu da elmi nəticələrin iqtisadi tətbiqini təmin
edir. Buna misal kimi Stanford University ilə texnologiya şirkətləri arasında əməkdaşlıq
nəticəsində formalan Silikon Vadisini nümunə göstərmək olar.
Hərbi sənaye
və elm: yeni elmi sənaye kompleksinin formalaşdırılması
Müasir
dövrdə hərbi sənaye yalnız istehsal sahəsi deyil, həm də yüksək
texnologiyaların yaradıldığı kompleks elmi-texnoloji sistemdir. Bu sistemin əsas
hərəkətverici qüvvəsi alimlər, mühəndislər və tədqiqatçılardır. XX və XXI əsrin
təcrübəsi göstərir ki, dövlətin hərbi üstünlüyü ilk növbədə elmi üstünlükdən
qaynaqlanır. Məsələn, ABŞ-də DARPA, Türkiyədə ASELSAN və ROKETSAN, İsraildə isə
dövlətin müdafiə sənayesi institutları alimlərin iştirakı ilə yaradılıb və bu
ölkələrin texnoloji gücünün əsasını təşkil edir.
Prezident
çıxışında hərbi sənayenin inkişafında alimlərin rolunu xüsusi vurğulayır:
"Biz… Azərbaycan alimlərini bu istiqamətə dəvət edirik." Bu çağırış
Azərbaycan elminin müdafiə sənayesində iştirakının prioritet elan edildiyini
göstərir ki, bu da raket
texnologiyaları, pilotsuz uçuş aparatlarının yaradılması (PUA), radar sistemləri,
süni intellekt əsaslı müdafiə sistemləri, elektron müdafiə texnologiyaları və hərbi
innovasiyanın inkişafını zəruri edir. Eyni zamanda bu dəvət Azərbaycanda hərbi-elmi
kompleksin formalaşması prosesinin tərkib hissəsi kimi təqdim olunur. Hərbi sənayenin
əsas məhsulu olan silah və müdafiə sistemlərinin yaradılması fundamental və tətbiqi
elmi tədqiqatların nəticəsidir. Məsələn, pilotsuz uçuş aparatlarının
yaradılması aerodinamika, proqramlaşdırma, materialşünaslıq və elektronika sahəsində
çalışan alimlərin birgə fəaliyyətinin nəticəsidir.
Müasir
dövrdə hərbi texnologiyaların idxalından asılılıq dövlət üçün risk yaradır. Bu
səbəbdən ölkələr öz milli elmi potensialına əsaslanan müdafiə sənayesi
yaratmağa çalışırlar. Çünki bu proses yerli texnologiyalar yaradır, xarici
asılılığı azaldır və milli təhlükəsizliyi gücləndirir ki, bu da texnoloji
suverenliyin əsasını təşkil edir.
Elmin milli
təhlükəsizlik sistemində rolu
XXI əsrdə
milli təhlükəsizlik anlayışı klassik hərbi təhlükəsizlik çərçivəsindən çıxaraq
texnoloji, informasiya, bioloji və kibertəhlükəsizlik komponentlərini də əhatə
edən kompleks sistemə çevrilmişdir. Bu sistemin əsasını isə elmi biliklər və
texnoloji innovasiyalar təşkil edir. Müasir dövrdə dövlətlərin təhlükəsizliyi
yalnız ordunun gücü ilə deyil, elmi potensialı ilə də müəyyən olunur. Məsələn,
NATO və digər beynəlxalq təhlükəsizlik qurumları təhlükəsizlik
strategiyalarında elmi tədqiqatları prioritet istiqamətlərdən biri kimi müəyyən
etmişdir.
Prezident
çıxışında elmi milli təhlükəsizlik kontekstində qiymətləndirir: "Kibertəhlükəsizlik…
hər bir ölkənin fiziki təhlükəsizliyidir". Bu tezis elmin funksional
rolunun genişləndiyini göstərir. Müasir dövrdə texnologiya dövlət təhlükəsizliyinin
əsas elementinə çevrilib. Bu kontekstdən yanaşdıqda Azərbaycan elmi qarşısında
kibertəhlükəsizlik texnologiyalarının yaradılması, müdafiə texnologiyalarının
inkişafı və informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi kimi vəzifələr
yaranır.
Milli təhlükəsizlik
baxımından texnoloji asılılıq ciddi risk hesab olunur. Əgər dövlət, müdafiə texnologiyalarını
idxal edirsə, xarici texnologiyalardan asılıdırsa, bu, onun təhlükəsizlik
imkanlarını məhdudlaşdırır. Bu səbəbdən elmi potensial yerli texnologiyaların
yaradılmasını təmin edir, texnoloji müstəqilliyi gücləndirir və milli
suverenliyi qoruyur.
Qarabağ və
Şərqi Zəngəzur: elmi inkişafın yeni məkanı
Postmünaqişə
mərhələsində azad edilmiş ərazilərin bərpası yalnız fiziki infrastrukturun
qurulması ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda bu ərazilərin elmi-texnoloji və
innovasiya məkanına çevrilməsi strateji prioritet kimi müəyyən edilir. Bu
baxımdan Qarabağ və Şərqi Zəngəzur regionları Azərbaycan üçün yeni elmi inkişaf
platforması kimi formalaşmaqdadır.
Regionun
elmi potensialının formalaşdırılması dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən
biridir. İlham Əliyev azad edilmiş ərazilərin gələcək inkişaf modelini
xarakterizə edərkən bu ərazilərin "ağıllı idarəetmə, innovasiya və yüksək
texnologiyalar məkanı" olacağını vurğulamışdır. Bu yanaşma elmin regional
inkişaf strategiyasına sistemli şəkildə inteqrasiya olunduğunu göstərir.
Bu
kontekstdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası tərəfindən Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun
təbii resurslarının, biomüxtəlifliyinin, tarixi-mədəni irsinin və iqtisadi
potensialının öyrənilməsi istiqamətində elmi proqramların hazırlanması xüsusi əhəmiyyət
kəsb edir. Həmin tədqiqatlar regionun elmi əsaslarla bərpasına xidmət edəcək.
Bu səbəbdən Prezident alimlər qarşısında konkret regional vəzifələr qoyur:
"Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda böyük geoloji işlər aparılır. Azərbaycan
alimlərini bu işlərə dəvət edirəm". Bu çağırış elmin dövlət quruculuğu
prosesinə birbaşa inteqrasiyasını göstərir. Bu regionlar geologiya, ekologiya,
energetika, urbanistika kimi sahələr üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir.
Qeyd edək
ki, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur regionları bir sıra fundamental və tətbiqi elmi
istiqamətlər üçün unikal laboratoriya funksiyası daşıyır. Müharibədən sonrakı
ekosistemlərin bərpası, biomüxtəlifliyin tədqiqi və ekoloji monitorinq yeni
elmi istiqamətlər yaranmasına səbəb olur. Regionun faydalı qazıntı
ehtiyatlarının öyrənilməsi də milli iqtisadiyyat və sənaye üçün mühüm əhəmiyyət
daşıyır. Azad edilmiş şəhərlər, xüsusilə Şuşa yalnız mədəniyyət paytaxtı deyil,
həm də humanitar və sosial elmlərin inkişafı üçün mühüm elmi mərkəzə çevrilmək
potensialına malikdir. Qarabağın digər şəhərlərində də elmi-tədqiqat mərkəzlərinin yaradılması,
universitetlərin filiallarının açılması, beynəlxalq elmi konfransların təşkili
regionun intellektual mühitinin formalaşmasına xidmət məqsədi daşıyır. Digər tərəfdən
Füzuli və digər şəhərlərdə yaradılan yeni infrastruktur, o cümlədən
"ağıllı şəhər" və "ağıllı kənd" konsepsiyası tətbiqi elmi-texnoloji innovasiyalar üçün
real təcrübə platforması rolunu oynayır.
Qarabağ və
Şərqi Zəngəzur yalnız fiziki bərpa məkanı deyil, həm də elmi və innovasiya
inkişafının yeni coğrafiyasıdır. Bu regionlarda elmi infrastrukturun
yaradılması, tədqiqat fəaliyyətinin genişləndirilməsi və innovasiya mühitinin
formalaşdırılması Azərbaycanın uzunmüddətli inkişaf strategiyasının mühüm
komponentidir. Beləliklə, bu istiqamətdə atılan addımlar Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun
gələcəkdə ölkənin elmi potensialının əsas dayaqlarından birinə çevrilməsinə
xidmət edir.
Milli
identikliyin formalaşdırılmasında humanitar elmlərin rolu
Amerikalı
politoloq Joseph Nye tərəfindən irəli sürülmüş "yumşaq güc"
konsepsiyası göstərir ki, dövlətlərin beynəlxalq mövqeyi yalnız hərbi güclə
deyil, həm də onların mədəniyyəti, ideologiyası və elmi potensialı ilə müəyyən
olunur. Qloballaşma və informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı ideoloji
təhlükəsizlik məsələsini dövlətlərin təhlükəsizlik siyasətinin əsas istiqamətlərindən
birinə çevirmişdir. Bu kontekstdə humanitar elmlər - tarix, fəlsəfə,
politologiya, sosiologiya və filologiya - milli ideoloji təhlükəsizliyin təmin
edilməsində mühüm rol oynayır. Prezident də çıxışında humanitar elmlərin rolunu
xüsusi vurğulayır və "Biz öz
tariximizi tədqiq və təbliğ etməliyik" mesajı verir.
Humanitar
elmlərin əsas funksiyalarından biri milli kimliyin elmi əsaslarla
formalaşdırılmasıdır. Xüsusilə tarix elmi xalqın tarixi keçmişini araşdırır,
milli yaddaşı formalaşdırır, saxta və təhrif olunmuş məlumatların qarşısını
alır. Milli tarix obyektiv şəkildə tədqiq edilmədikdə bu sahədə yaranan
boşluqlar xarici ideoloji təsirlərə şərait yaradır. Bu baxımdan tarix elmi
ideoloji təhlükəsizliyin əsas sütunlarından biri hesab olunur.
XXI əsrdə
informasiya müharibəsi ölkələrarası mübarizənin əsas formalarından birinə
çevrilib. Politologiya, beynəlxalq münasibətlər və jurnalistika sahəsində
çalışan alimlər beynəlxalq prosesləri təhlil etməklə, dövlətin informasiya
siyasətinin formalaşmasına töhfə verir və milli maraqları elmi əsaslarla müdafiə
edirlər. Bu fəaliyyət dövlətin informasiya təhlükəsizliyini gücləndirir.
Humanitar
elmlər ideoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsində də mühüm rol oynayır. Çünki
humanitar elmlər milli identikliyin formalaşdırılması, informasiya təhlükəsizliyinin
təmin edilməsi, ideoloji sabitliyin qorunması və dövlət siyasətinin elmi əsaslandırılmasında
birbaşa rol oynayır. Beləliklə, humanitar elmlər yalnız akademik sahə deyil, həm
də milli təhlükəsizlik sisteminin mühüm komponentidir. Müasir dövrdə ideoloji təhlükəsizliyin
təmin edilməsi güclü humanitar elmi potensialdan birbaşa asılıdır.
Elmi institutların
institusional transformasiyası
Beləliklə,
aparılmış təhlil göstərir ki, Prezident İlham Əliyevin AMEA-nın 80 illik
yubileyindəki çıxışı Azərbaycan elminin inkişafının yeni strateji modelini müəyyən
edən fundamental siyasi sənəddir. Bu model elmi dövlət inkişafının əsas
resursuna çevirməklə texnoloji inkişaf və süni intellektin prioriteti, elmin
iqtisadiyyatla inteqrasiyası, elmin milli təhlükəsizlik sisteminə daxil edilməsi,
elmin dövlət quruculuğunda fəal iştirakı kimi prinsiplərə əsaslanır və inkişaf
edir. "Hər bir ölkənin inkişafını təbii resurslar yox, məhz cəmiyyətin
intellektual potensialı, texnoloji inkişaf, elmin inkişafı müəyyən edir"
fikri Azərbaycan dövlətinin inkişaf fəlsəfəsində baş verən konseptual dəyişikliyi
göstərməklə bir neçə strateji nəticəyə gəlməyə əsas verir:
Birincisi,
Azərbaycan postneft inkişaf modelinə keçidi rəsmi şəkildə prioritet elan edir.
Prezident təbii resursların yalnız vasitə olduğunu vurğulayaraq onların əsas məqsədinin
insan kapitalının inkişafına yönəldilməsini qeyd edir.
İkincisi,
elm artıq yalnız akademik fəaliyyət sahəsi deyil, həm də milli inkişafın əsas
resursu kimi qiymətləndirilir.
Üçüncüsü,
bu yanaşma elmi fəaliyyətin dövlət təhlükəsizliyi və iqtisadi müstəqilliklə
birbaşa əlaqələndirildiyini göstərir.
Bu çıxış Azərbaycan
elminin XXI əsrdə inkişaf istiqamətlərini müəyyən etməklə onun klassik akademik
modeldən çıxaraq dövlətin inkişafının və milli təhlükəsizliyinin əsas strateji
komponentinə çevrildiyinin zəruri olmasını ifadə edir və Azərbaycan alimlərinin
gələcək fəaliyyət istiqamətlərinin yol xəritəsini göstərir.
Surə SEYİD,
filologiya
üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, araşdırmaçı-jurnalist
