Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının növbəti iclasında yaşanan mənzərə əslində ölkə elminin bu günkü acınacaqlı durumunun simvoludur. Zalda müzakirələr gedir, hesabatlar oxunur, “elmi nailiyyətlərdən” danışılır… amma bir küncdə alimlər mürgüləyir. Bəli, elm məbədində yuxu gedir. Bu, sadəcə fiziki yorğunluq deyil. Bu, düşüncənin, ideyanın, yaradıcılığın, ambisiyanın yuxusudur.
NOCOMMENT.az xəbər verir ki, söhbət Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasından gedir. Bir vaxtlar ölkənin intellektual beyni sayılan qurum bu gün formal iclasların, köhnə hesabatların və təkrarlanan çıxışların məkanına çevrilib. Elm istehsal edən mərkəz yox, bürokratik ritual meydanıdır.
İclasın gündəliyində Ramiz Mehdiyevlə bağlı məsələ də var idi. Amma AMEA açıqlama verir ki, “hələ gözləyək”. Yəni yenə də qərarsızlıq, yenə də məsuliyyətdən yayınma. Elm idarə olunmur, sürünür.
Ən ağrılı məqam isə budur: bu zalda oturan insanların bir qismi real mənada elmə nə verib?
Son 10 ildə hansı dünya səviyyəli ixtira edilib?
Hansı patentlə Azərbaycan tanınıb?
Hansı elmi məqalə qlobal elmə təsir göstərib?
Hansı startap, hansı texnoloji sıçrayış buradan çıxıb?
Cavab çox vaxt susqunluqdur.
Bu gün dünyada süni intellekt inqilab yaradır. Laboratoriyalarda yeni materiallar hazırlanır. Biotexnologiya insan ömrünü uzadır. Kvant texnologiyaları gələcəyi formalaşdırır. Gənc alimlər 25–30 yaşında Nobel səviyyəsində işlər görür.
Bizdə isə?
Hesabat oxunur.
Təbrik edilir.
Medal verilir.
Sonra da mürgülənir.
Bu, elm deyil. Bu, imitasiyadır.
AMEA artıq çoxdan tədqiqat mərkəzi yox, yaşlılar klubu təsiri bağışlayır. Orada əsas “karyera yolu” belədir: illərlə kresloda otur, heç nəyi dəyişmə, sistemə toxunma və sakitcə pensiyaya çıx. Yenilik edən, fərqli düşünən, sistemi tənqid edən isə ya sıxışdırılır, ya da kənara atılır.
Bəs gənclər?
Gənclər ya xaricə gedir,
ya akademiyadan uzaq qaçır,
ya da sistemdə itib-batır.
Çünki bu sistem gənci istəmir.
Bu sistem yenilikdən qorxur.
Bu sistem rahatlığını itirmək istəmir.
AMEA-nın əsas problemi nə puldur, nə bina, nə də texnika. Əsas problem zehniyyətdir. Köhnəlmiş, qapalı, qorxaq və öz kreslosuna yapışmış düşüncə.
Bir qurumda 30-40 ildir eyni adamlar qərar verirsə, oradan inkişaf çıxmaz. Bir məkanda eyni simalar eyni cümlələri illərlə təkrar edirsə, orada inqilab olmaz.
Elm risk tələb edir.
Sual tələb edir.
Cəsarət tələb edir.
Tənqid tələb edir.
AMEA-da isə bunların əvəzinə sakitlik, itaət və yuxu var.
Bu gün iclasda mürgüləyən “alim” sabah hansı gəncə yol göstərəcək? Hansı innovasiyanı yaradacaq? Hansı ideyanı müdafiə edəcək?
Heç birini.
Çünki özü artıq çoxdan intellektual təqaüdə çıxıb. Amma kreslodan yox.
Ən faciəlisi də budur: bu vəziyyət illərlə normal kimi qəbul edilib. Cəmiyyət də öyrəşib. “Elm belə olar da…” deyib keçib.
Xeyr. Elm belə olmaz.
Elm yaşayan orqanizmdir.
O, daim yenilənməlidir.
Gəncləşməlidir.
Təmizlənməlidir.
Əgər bu baş vermirsə, o artıq elm deyil — muzeydir.
Bu gün AMEA real islahatlara getməsə, gəncləri önə çəkməsə, beynəlxalq rəqabətə açılmasa, köhnə kadr monopoliyasını dağıtmasa, gələcəkdə sadəcə formal bir ad olaraq qalacaq.
Və tarix belə yazacaq:
“Bir vaxtlar Akademiya var idi. Amma o, yuxuda idi.”
Azərbaycanın gələcəyi neftdə yox, qazda yox, torpaqda yox — beyindədir. O beyin isə hazırda AMEA-da yatıb.
Sual budur:
Onu kim oyadacaq?
Yoxsa bu yuxu sonsuz olacaq?
Sara
