ABŞ-İsrail-İran savaşı: indiki mərhələ, qırılma nöqtələri və önümüzdəki ssenarilər
Bu müharibəyə sadəcə “ABŞ-İsrail İranı vurur, İran cavab verir” prizmasından baxanlar hadisələrin yalnız səthini görür. Bu savaş artıq klassik “iki tərəfli hərbi toqquşma” çərçivəsini aşıb. Martın 24-nə olan mənzərə göstərir ki, eyni vaxtda dörd xətt işləyir: birbaşa ABŞ-İsrail zərbələri, İranın İsrail və bölgədəki hədəflərə cavabı, Hörmüz boğazı üzərindən enerji təzyiqi və pərdəarxası diplomatiya cəhdləri. Bu dörd xəttdən yalnız biri dayanarsa, savaş zəifləyə bilər; hamısı birlikdə işlədikdə isə qarşıdurma öz-özünü qidalandıran regional böhrana çevrilir.
Hazırkı mərhələnin ən mühüm xüsusiyyəti odur ki, hərbi intensivlik hələ də yüksəkdir, amma siyasi məqsədlər tam aydın deyil. Tramp administrasiyası son günlər İranla “məhsuldar danışıqlar” aparıldığını açıqlayıb və İranın enerji infrastrukturuna bəzi zərbələri 5 gün təxirə salıb; eyni vaxtda Reuters-in istinad etdiyi ABŞ rəsmisinə görə, bu pauza yalnız enerji obyektlərinə aiddir, İranın digər hərbi, raket və müdafiə-sənaye hədəflərinə qarşı əməliyyatlar davam edir. İran isə hər hansı danışıqları açıq şəkildə inkar edir və bunu bazar manipulyasiyası adlandırır. Yəni diplomatiya siqnalı var, amma atəşkəs siqnalı hələ yoxdur.
Mənzərənin ikinci böyük elementi enerji müharibəsidir. Reuters-in bu gün yaydığı məlumata görə, Hörmüz boğazından daşınmalar demək olar ki, dayanıb və Beynəlxalq Enerji Agentliyi bunu qlobal enerji təchizatında indiyə qədərki ən böyük pozuntu kimi qiymətləndirir. Brent nefti yenidən 100 dolların üzərinə qalxıb; bəzi analitiklər boğazın aprel boyu qapalı qalacağı halda qiymətin 150 dollara yüksələ biləcəyini deyirlər. Bu isə o deməkdir ki, savaşın “ən bahalı cəbhəsi” hazırda təkcə Tehran, Tel-Əviv və ya Beyrut deyil, dünya enerji bazarıdır.
Üçüncü element savaşın coğrafiyasının genişlənməsidir. AP və Reuters məlumatlarına görə, İran raket və dron zərbələrini yalnız İsraillə məhdud saxlamır, Körfəz ölkələri də risk altında qalır; İsrail isə eyni anda İran və Livan cəbhəsində təzyiqi artırır. Reuters bu gün İsrail müdafiə naziri Katzın Litani çayına qədər Cənubi Livanın bir hissəsini işğal etməyi planlaşdırdığını yazdı. Bu, savaşın “İran dosyesi” olmaqdan çıxıb daha geniş regional yenidənqurma əməliyyatına çevrilməsi riskini artırır.
Dördüncü element isə rəhbərlik və qərarvermə böhranıdır. AP-nin bugünkü xəbərində İranın son raket zərbələrinin bəzi hallarda yerli komandirlər səviyyəsində təsdiqləndiyi, yuxarı komandanlıq zəncirində qeyri-müəyyənlik olduğu vurğulanır. Reuters isə fevralın 28-də başlayan birgə ABŞ-İsrail əməliyyatının İran rəhbərliyinin nüvəsini hədəf aldığını yazıb. Belə şəraitdə Tehran klassik mərkəzləşdirilmiş qərar modelindən qismən uzaqlaşırsa, bu, iki nəticə doğurur: birincisi, İranın davranışı daha az proqnozlaşdırılan olur; ikincisi, hətta gizli təmaslar getsə belə, masada verilən sözün cəbhədə işləyib-işləməyəcəyi sual altına düşür.
Buradan çıxan əsas nəticə budur: savaş hazırda “tam qələbə” məntiqi ilə yox, “qarşı tərəfi daha tez tükəndirmə” məntiqi ilə gedir. ABŞ və İsrail İranın raket, enerji, komanda və logistika imkanlarını aşındırmağa çalışır. İran isə buna cavab olaraq enerji bazarını, regional bazaları, İsrail şəhərlərini və psixoloji davamlılığı hədəfə alır. Hər iki tərəf rəqibin zəif nöqtəsini görür, amma heç biri hələ həlledici siyasi nəticə əldə etməyib.
Mənim qiymətləndirməmə görə, qarşıdakı mərhələ üçün dörd əsas ssenari var.
Birinci ssenari: məhdud diplomatik pauza. Ən real qısamüddətli variant budur. ABŞ enerji obyektlərinə zərbəni ertələyir, amma digər hədəfləri vurmağa davam edir; İran da danışıqları rəsmən inkar edib qeyri-rəsmi kanalları açıq saxlaya bilər. Bu ssenaridə açıq sülh sazişi yox, “kontrollu fasilə” mümkün görünür. Buna əsas verən fakt odur ki, Tramp həm danışıqlardan danışır, həm də əməliyyatları tam dayandırmır; İran da sərt ritorikaya baxmayaraq vasitəçilər mövzusunu tam bağlamır.
İkinci ssenari: uzun sürən aşındırma savaşı. Hazırkı dinamika məhz buna daha çox oxşayır. Hərbi əməliyyatlar tam dayanmır, enerji böhranı davam edir, bazarlar gah sakitləşir, gah panikaya düşür, bölgə ölkələri zərbələrə daha çox cəlb olunur. AP və Reuters-in bugünkü materialları göstərir ki, döyüş intensivliyi hələ azalmayıb, yalnız diplomatik mesajların sayı artıb. Bu model aylarla davam edə bilər və ən təhlükəli tərəfi də odur ki, tərəflər yorulduqca davranış daha sərtləşə bilər.
Üçüncü ssenari: regional genişlənmə və nəzarətdən çıxma. Livan cəbhəsinin dərinləşməsi, Körfəzə yeni hücumlar, İraq və dəniz xəttində əlavə toqquşmalar bu ssenarini gücləndirər. Reuters-in Cənubi Livanla bağlı xəbəri və AP-nin Körfəz ölkələrinə zərbələr barədə məlumatı göstərir ki, müharibə artıq sərhəd tanımır. Bir böyük səhv hesab, yaxud yüksək səviyyəli fiqurun öldürülməsi bu ssenarini sürətləndirə bilər.
Dördüncü ssenari: siyasi transformasiya ilə hərbi pauzanın birləşməsi. Bu, ən çox müzakirə olunan, amma hələ ən az sübutlanan variantdır. Son günlər ABŞ tərəfdən Stiv Uitkoff və Cared Kuşnerin təmasları, İran daxilində bəzi fiqurların mümkün kanal kimi hallanması, Trampın “İrandakı ən hörmətli şəxslərdən biri” ifadəsi belə bir ssenarinin yoxlandığını düşündürür. Amma bu xəttin ən zəif yeri budur: Yaxın Şərqdə keçid fiquru kimi hallanan şəxslər bəzən eyni anda hədəfə də çevrilirlər. Yəni siyasi transformasiya cəhdi, əgər doğrudan da gedirsə, özü ayrıca sabitlik yox, əlavə risk də yaradır. Bu hissə qismən analitik nəticədir, amma onu dəstəkləyən faktlar hazırkı diplomatik siqnallar və paralel hərbi davamlılıqdır.
Bu savaşın ən kritik düyünü isə nüvə məsələsi deyil, Hörmüz boğazıdır. Nüvə proqramı strateji səbəbdir, amma enerji şoku siyasi zaman ölçüsünü dəyişir. Neft 100 dolları keçəndə və LNG axını kəsiləndə Vaşinqton, Avropa və Asiya üçün saat daha sürətli işləməyə başlayır. Bu üzdən məncə, yaxın günlərdə əsas təzyiq “rejim dəyişikliyi” şüarından çox “dəniz yolunu aç, raketləri dayandır, enerji bazarını sabitləşdir” xəttinə yönələcək. Reuters-in bazar xəbərləri və IEA-nın qiymətləndirməsi bunu açıq göstərir.
İran baxımından əsas strateji seçim budur: Hörmüz kartını sonadək oynayıb daha böyük beynəlxalq koalisiyanı öz üzərinə çəkmək, yoxsa həmin kartı danışıqlarda mübadilə alətinə çevirmək. ABŞ baxımından əsas seçim isə budur: hərbi üstünlüyü dərhal siyasi razılaşmaya çevirmək, yoxsa maksimum təzyiqi davam etdirib sistemi daha da zəiflətmək. İsrail üçün isə əsas meyar görünür ki, sadəcə atəşkəs yox, İranın raket və regional proksi arxitekturasının qalıcı zəiflədilməsidir. Bu üç məqsəd tam üst-üstə düşmədiyi üçün savaşın tez bitməsi də avtomatik görünmür. Bu nəticə, mövcud xəbərlərdə görünən tərəf davranışlarından çıxarılan analitik qənaətdir.
Mənim yekun modelim belədir: ən yaxın ehtimal tam sülh deyil, “qismən danışıq + davam edən zərbələr” formulasıdır. Ondan sonrakı risk isə bu məhdud xəttin qəfil qırılması və savaşın yenidən daha geniş mərhələyə keçməsidir. Yəni qarşıdakı günlər qərar anıdır, amma həlledici barış anı hələ deyil. Müharibə öz pikindən enməyə başlamayıb; sadəcə onun hərbi ritminə siyasi pauza cümlələri əlavə olunub. Bu isə Yaxın Şərqdə çox vaxt sülhün yox, yeni raundun xəbərçisi olur.
Bu prosesdə artıq əsas məsələ yalnız İranın taleyi deyil, bütövlükdə regionun gələcək balansıdır. Azərbaycan üçün yaranan mənzərə həm risklidir, həm də yeni imkanlar açır. Naxçıvanın İran tərəfindən vurulması təhlükənin real olduğunu açıq şəkildə göstərdi. Amma eyni zamanda bu gərginlik fonunda Azərbaycanın strateji əhəmiyyəti daha da artır, regionda və qlobal enerji xəritəsində rolu genişlənir.
Burada Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin həyata keçirdiyi siyasətin miqyası və dəyəri daha aydın görünür. Onun rəhbərliyi altında formalaşan diplomatik xətt Azərbaycanın həm İranla, həm Rusiya ilə, həm Qərblə, ABŞ prezidenti Tramp administrasiyası ilə, həm İsraillə, həm də Türkiyə ilə eyni anda işləyə bilən nadir dövlətlərdən birinə çevrilməsini təmin edib. Bu, sadəcə balans siyasəti deyil, bu, böyük siyasi instinkt, strateji görmə və güclü dövlət idarəçiliyidir. İlham Əliyevin və onun diplomatik komandasının müxtəlif qlobal güc mərkəzləri ilə eyni vaxtda dialoq qurmaq, dili tapmaq və maraqları uzlaşdırmaq bacarığı Azərbaycanın bugünkü mövqeyini formalaşdıran əsas amillərdən biridir.
Digər mühüm faktor isə İran daxilindəki demoqrafik və siyasi reallıqdır. İranın taleyi təkcə Tehran rejiminin qərarlarından asılı deyil. Bu taledə Güney Azərbaycan türklərinin rolu həlledici səviyyəyə yüksəlib. Bu gün İranın idarəetmə sistemində – həm hakimiyyət qanadında, həm ruhaniyyət strukturlarında, həm də müxalifətdə – Azərbaycan türklərinin təsiri geniş və çoxşaxəlidir. Onlar ölkənin ən dinamik, ən çoxsaylı, ən enerjili və faktiki olaraq ən dominant toplumu - milli çoxluğudur. Güney Azərbaycan türklərinin gücü son prezident seçkisində də ortaya çıxdı və o güc türk millətçisi Məsud Pezeşkianı prezident edərək, İranın yazılmamış qanunlarını yenidən yazdı.
Bu böyük kütlənin mənəvi və siyasi cazibə mərkəzi isə getdikcə daha açıq şəkildə Bakıya, Azərbaycan dövlətinə və İlham Əliyevin siyasətinə yönəlir. Bu, təkcə etnik bağlılıq deyil, bu, siyasi və geosiyasi cazibədir. Bu baxımdan Azərbaycanın atdığı hər addım, verdiyi hər mesaj təkcə regiona yox, İran daxilinə də təsir edir.
Belə bir şəraitdə Azərbaycan üçün əsas xətt dəyişməz qalır: güclü təhlükəsizlik siyasəti, çevik və balanslı diplomatiya, açıq və strateji iqtisadi kurs. Çünki bu tip qlobal silkələnmələr dövründə passivlik yox, düzgün mövqe seçimi dövlətlərin taleyini müəyyən edir.
Bu savaşın sonu hələ görünmür. Amma bir həqiqət artıq aydındır: yeni Yaxın Şərq qurulur. Və bu dəfə xəritəni yalnız tanklar yox, masa arxasında verilən qərarlar dəyişəcək.
Rauf Arifoğlu
Rauf ARİFOĞLU 