Bakı. Trend:
Əsas sual artıq beynəlxalq institutların böhran yaşayıbyaşamadığı deyil. Məsələ ondadır ki, dünya liberal qlobal idarəetməmodelinin struktur sökülməsi mərhələsinə qədəm qoyub qoymayıb vəonun yerini hüququn güc proyeksiyası qabiliyyəti iləmüəyyənləşdirildiyi iyerarxik rəqabətli suverenizm sistemi tutubtutmayıb.
Mərkəzi hipotez belədir: 2025-ci ilin sonu və 2026-cı ilinəvvəllərində baş verən hadisələr müharibədən sonrakı arxitekturanındaxili nasazlığı deyil, beynəlxalq münasibətlərin keyfiyyətcə yenimərhələyə keçidinin başlanğıcıdır. Bu yeni mərhələdə universalnormalar arxa plana keçir, onların yerini alətə çevrilmiş hüquq vəregionallaşmış güc iyerarxiyası tutur. ABŞ-da Donald Trampınprezidentliyi dövründə verilən bəyanatlar və atılan addımlar, eləcədə Böyük Britaniyanın öncüllüyü ilə Avropanın strateji reaksiyasıqlobal idarəetmə sisteminin sürətlənmiş transformasiyasını əksetdirir.
Niyə məsələ məhz indi kritikdir
2025–2026-cı illər beynəlxalq arxitektura üçün dönüş nöqtəsinəçevrildi. ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun Münhen TəhlükəsizlikKonfransındakı çıxışı və Böyük Britaniyanın baş naziri KirStarmerin mövqeyi müharibədən sonrakı liberal nizamın normativritorikası ilə real güc bölgüsü məntiqi arasındakı uçurumu açıqgöstərdi.
Rubio bəyan etdi ki, ABŞ arzuolunmaz rejimləri maksimuməməkdaşlığa məcbur etmək üçün gücdən istifadə etməyə hazırdır.Bunun ardınca 3 yanvar tarixində ABŞ-ın BMT Təhlükəsizlik Şurasınınsanksiyası olmadan Venesuelaya birbaşa hərbi müdaxiləsi və NikolasMaduronun ələ keçirilməsi baş verdi. Maduronun legitimliyi iləbağlı qiymətləndirmələrdən asılı olmayaraq, Vaşinqtonun seçdiyimexanizm BMT Nizamnaməsində, xüsusən də dövlətin ərazi bütövlüyünəqarşı güc tətbiqini və ya güc hədəsini qadağan edən 2(4)-cü maddədətəsbit olunmuş prosedurlardan faktiki imtina demək idi.
Eyni vaxtda ABŞ administrasiyası BMT sisteminə daxil olanqurumlar da daxil olmaqla onlarla beynəlxalq təşkilatdan çıxdığınıelan etdi. Bu, artıq epizodik institusional narazılıq deyil,normativ öhdəliklərin nümayişkaranə şəkildə ixtisarıdır.Müharibədən sonrakı nizamın ən böyük benefisiarı olan dövləttəminatçı rolundan selektiv iştirakçı mövqeyinə keçir. Bu, taktikimanevr yox, struktur sürüşməsidir.
Paralel olaraq Avropa, Böyük Britaniyanın simasında açıq etirafetdi ki, sərt güc dövrümüzün əsas valyutasıdır. Starmergenişmiqyaslı müdafiə investisiyalarının zəruriliyini, ABŞ-danasılılığın şaxələndirilməsini və hərbi sənaye inteqrasiyasınındərinləşdirilməsini birbaşa gündəmə gətirdi. Atlantikanın hər ikisahilində eyni qənaət səslənir: normativ nizam artıq təhlükəsizliktəmin etmir. Deməli, söhbət modelin özünün dəyişməsindən gedir.
Tarixi institusional fon: Yalta konstruksiyasınınhəddi
Müasir beynəlxalq sistem 1945-ci ildə qalib dövlətlərinkompromisi kimi formalaşdı. BMT Nizamnaməsi dövlətlərin formalbərabərliyini təsbit etsə də, Təhlükəsizlik Şurasının daimiüzvlərinə veto hüququ verilməklə qeyri-bərabərlikinstitusionallaşdırıldı. Beləliklə, ikiqat sistem yarandı: normativuniversalizm və böyük güclərin istisnalılığı.
SSRİ ilə ABŞ arasında qarşılıqlı nüvə çəkindirməsi balansımövcud olduğu müddətdə model işləyirdi. Qarşılıqlı məhvolma qorxusuqeyri-rəsmi intizam mexanizmi rolunu oynayırdı. SSRİ dağıldıqdansonra struktur formal olaraq qaldı, amma balans yox oldu. RusiyaTəhlükəsizlik Şurasındakı yerini saxladı, lakin müqayisəolunaniqtisadi və institusional çəkini itirdi. Eyni zamanda Çin,Hindistan, Almaniya, Yaponiya, Braziliya kimi yeni güc mərkəzləriformalaşdı, amma institusional təmsilçilik dəyişmədi.
Təhlükəsizlik Şurasının islahı ilə bağlı üç onillik ərzindəirəli sürülən təşəbbüslər veto hüququna dirəndi. Nəticədə G7 və G20kimi qeyri-rəsmi koordinasiya mexanizmləri yarandı. Lakin hüquqibaxımdan məcburedici statusun olmaması onları tam alternativəçevirə bilmədi. Sistem legitimlik defisiti istehsal etməyəbaşladı.
1975-ci il Helsinki Yekun Aktında təsbit olunmuş iki prinsip –suverenlik və insan hüquqları – arasında ziddiyyət də dərinləşdi.1990-cı illərin birqütblü mərhələsində prioritet insan hüquqlarınınintervensiyaçı şərhinə verildi. Yuqoslaviya presedenti göstərdi ki,siyasi koalisiya mövcud olduqda Təhlükəsizlik Şurasının sanksiyasıolmadan da güc tətbiq edilə bilər. Normativ eroziyanın başlanğıcıməhz buradan qoyuldu.
Deindustrializasiya, miqrasiya və liberal konsensusundaxili aşınması
Rubio Münhendə daha bir struktur faktora diqqət çəkdi: Qərbindeindustrializasiyası. Dünya Bankının məlumatına görə, ABŞ-dasənayenin ÜDM-də payı 1970-ci illərdə təxminən 25 faiz idisə,2024-cü ilə doğru 18 faizdən aşağı düşüb. Böyük Britaniyadagöstərici daha da aşağıdır. Paralel olaraq, xüsusilə Asiyaya bağlıqlobal təchizat zəncirlərindən asılılıq artıb.
Kütləvi miqrasiya siyasi qütbləşmənin əlavə katalizatorunaçevrildi. Avrostatın məlumatına əsasən, 2024-cü ildə Avropaİttifaqı ölkələrinə xalis miqrasiya iki milyon nəfəri keçib. Bu,sosial sistemlərə təzyiqi artırdı və seçici davranışındatransformasiyaya səbəb oldu. Milli suverenizm kütləvi dəstəkqazandı.
Beləliklə, Qərb cəmiyyətlərində iqtisadi və demoqrafik stressqlobal öhdəliklərə yenidən baxılmasının ilkin şərtinə çevrildi.Beynəlxalq institutlar sabitləşdirici alət kimi deyil, resurs yükükimi qəbul olunmağa başladı. Strateji prioritetlər dəyişdi.
Yeni aktorlar və institusional vakuum
Üçüncü struktur faktor transmilli korporasiyaların vəqeyri-dövlət şəbəkələrinin təsirinin artmasıdır. ABŞ-ın ən böyüktexnoloji şirkətlərinin kapitallaşması bir çox dövlətlərin ÜDM-niüstələyir. Onların maliyyə axınlarına, informasiya mühitinə vətexnoloji infrastruktura təsiri milli yurisdiksiyaların hüdudlarınıaşır.
Dövləti yeganə legitim subyekt kimi qəbul edən beynəlxalq sistembu aktorların tənzimlənməsi üçün adekvat mexanizmlərə malik deyil.Paralel hakimiyyət sferası formalaşır. Dövlətlər ya korporasiyalarıöz strategiyalarına inteqrasiya edir, ya da onlarla açıq və yagizli qarşıdurmaya girir.
Sökülmə, yoxsa yenidən balanslaşma: dördssenari
Mövcud tendensiyalar dörd mümkün inkişaf xəttini ayırd etməyəimkan verir.
Birinci ssenari yeni Yaltadır. Qarşıdurma mərhələsindən sonraABŞ, Çin, Avropa və bəlkə də Hindistan arasında yeni balansformalaşır. Təhlükəsizlik Şurasının institusional islahı və ya yenikollektiv idarəetmə formatı yaranır. Bu yol yüksək gərginlikmərhələsini nəzərdə tutur və Vaşinqtonla Pekin arasında stratejikompromis tələb edir. Ehtimalı mövcuddur, lakin siyasi iradədənasılıdır.
İkinci ssenari inert parçalanmadır. Qlobal institutlar formalolaraq qalır, amma real çəkisi azalır. Regional bloklar güclənir,normalar selektiv xarakter alır. Bu proses artıq qismən gedir vəqısamüddətli perspektivdə ən real variant kimi görünür.
Üçüncü ssenari tam dağılmadır. BMT praktiki əhəmiyyətini itirir,regional və transregional təhlükəsizlik rejimləri meydana çıxır.Suverenlik iyerarxik modelə transformasiya olunur və iri dövlətlərdominant mövqe tutur. İqtisadi qarşılıqlı asılılıq səbəbindən bussenarinin ehtimalı orta səviyyədən aşağı qiymətləndirilir.
Dördüncü ssenari şəbəkə-iyerarxik dünyadır. Böyük güclərinsuverenizmi ilə transmilli korporasiyaların sintezi yeni sistemyaradır və hakimiyyət dövlətlərlə qlobal kapital və texnologiyaşəbəkələri arasında bölüşdürülür. Bu, Vestfaliya prinsipi olanərazi primatının tədricən aşınmasını nəzərdə tutan ən mürəkkəb vəuzunmüddətli trayektoriyadır.
Hazırkı mərhələdə ABŞ-ın atdığı addımlar rəqabətli suverenizmmodelinə keçidi göstərir. Beynəlxalq hüquq artıq normativ çərçivəkimi deyil, alət kimi istifadə olunur. Avropa isə sərt gücəehtiyacı açıq etiraf etməklə strateji özünütəminat dövrünə keçidinsiqnalını verir. Dünya nizamı dəfn olunurmu, yoxsa yenikonfiqurasiyada yenidən doğulur – bunu yaxın onillik müəyyənedəcək. Bir həqiqət artıq aydındır: hüquq öz yerini gücə güzəştəgetdikcə, beynəlxalq sistem əvvəlki kimi qalmayacaq.
2026-cı ilin Amerika strategiyası: nümayiş taktikası vəstrateji rekonfiqurasiya
2026-cı ilin yanvarında ABŞ prezidenti Donald Trampadministrasiyasının atdığı addımları emosional impuls kimi yox,Vaşinqtonun qlobal siyasətdə rolunun sistemli şəkildə yenidənqurulması kimi oxumaq lazımdır. BMT Təhlükəsizlik Şurasının mandatıolmadan Nikolas Maduronun ələ keçirilməsi, güc tətbiq etmək hüququilə bağlı açıq bəyanatlar və onlarla beynəlxalq strukturu tərketməyə dair memorandum vahid məntiqi xətt təşkil edir: çoxtərəfliöhdəliklər üzərində milli qərarın primatının bərpası.
Taktiki müstəvidə bu, qətiyyət nümayişi və birtərəfli addımahazır olmaq siqnalıdır. Strateji planda isə söhbət müharibədənsonrakı dövrdə formalaşmış institusional məhdudiyyətlərinixtisarından gedir. BMT Nizamnaməsi, Bretton-Vuds arxitekturası,ixtisaslaşmış agentliklər sistemi kollektiv idarəetmə mexanizmikimi qurulmuşdu. Lakin güc balansının dəyişdiyi indiki mərhələdəVaşinqtonda bu mexanizmlər getdikcə manevr azadlığını daraldançərçivə kimi qəbul olunur.
2025-ci ilin dekabrında dərc edilmiş ABŞ-ın yeni MilliTəhlükəsizlik Strategiyası müttəfiqlər arasında məsuliyyətinyenidən bölüşdürülməsi və təhdid halında preventiv hərəkət etməkhüququ tezisini rəsmiləşdirdi. Bu, universalist modeldən selektivtərəfdaşlıq modelinə institusional keçid deməkdir. ABŞ alyanslardanimtina etmir, lakin onları şərtilik rejiminə keçirir.
Beləliklə, Vaşinqton sistemi xaotik şəkildə dağıtmır, sadəcə öznormativ bağlılığını azaldır. Bu, institusional liberalizmdənrəqabətli suverenizmə keçidin əsas indikatorudur.
Avropanın cavabı: Atlantik bağını qoparmadan stratejimuxtariyyət
Kir Starmerin çıxışı Avropanın mövqeyindəki ikiliyi açıqgöstərdi. Bir tərəfdən Böyük Britaniya 1949-cu il Şimali AtlantikaMüqaviləsinin 5-ci maddəsinə sadiqliyini təsdiqləyir. Digərtərəfdən isə Avropanın müdafiə məsuliyyətinin əsas yükünü özüzərinə götürməli olduğunu etiraf edir.
Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun məlumatınagörə, 2025-ci ildə Avropa İttifaqı ölkələrinin ümumi hərbi xərcləri320 milyard dolları ötüb. Amma müdafiə sənayesinin parçalanmasıkritik problem olaraq qalır. İyirmidən çox tip freqat və təxminənon tip qırıcı təyyarə istehsalı paralellik yaradır və miqyaseffektini azaldır. Müqayisə üçün, ABŞ vahid platformalardanistifadə edir ki, bu da daha yüksək əməliyyat uyğunluğu təminedir.
HMS Prince of Wales aviadaşıyıcı qrupunun Şimali Atlantikdəyerləşdirilməsi həm simvolik, həm də strateji məna daşıyır. Bu,qeyri-müəyyənlik şəraitində güc proyeksiyası qabiliyyətininnümayişidir. Fransa ilə nüvə əməkdaşlığının genişləndirilməsi isəAvropa daxilində əlavə çəkindirmə konturunun yaradılmasıcəhdidir.
Bununla belə, Avropanın struktur məhdudiyyətləri aydındır:demoqrafik ləngimə, enerji həssaslığı və yüksək sosial yük.Avrostatın məlumatına görə, Avropa İttifaqında əhalinin orta yaşı44-ü keçib və bu, büdcə prioritetlərinə ciddi təsir göstərir.Deməli, real strateji muxtariyyət yalnız dərin sənaye və texnolojikonsolidasiya fonunda mümkündür.
Rusiya, Ukrayna və hərbi sənayeləşməfaktoru
Starmerin Rusiyanın Ukrayna müharibəsində bir milyondan artıqitki verdiyi barədə bəyanatı müharibənin miqyasını göstərir.Rəqəmin dəqiqliyindən asılı olmayaraq əsas məqam başqadır: Rusiyaparalel olaraq hərbi sənaye bazasını genişləndirir.
Beynəlxalq analitik mərkəzlərin qiymətləndirmələrinə görə,2025-ci ildə Rusiyanın müdafiə xərcləri ÜDM-in 6 faizini ötüb. Bu,iqtisadiyyatın uzunmüddətli militarizasiyasına gətirib çıxarır.Hətta mümkün sülh razılaşması halında belə, silahlı qüvvələrinbərpası və modernləşdirilməsi davam edəcək. Bu isə Avropa üçünsituativ yox, struktur təhlükə deməkdir.
Bu amil sərt güc dövrünə keçid arqumentini gücləndirir.Beynəlxalq institutlar münaqişəni dayandıra bilmədi. TəhlükəsizlikŞurası veto mexanizmi səbəbindən faktiki iflic vəziyyətinə düşdü.Nəticədə dövlətlər klassik güc balansı məntiqinə qayıdır.
Normativ toqquşma: suverenlik və insanhüquqları
İnstitusional böhranın dərin mənbələrindən biri suverenlikləinsan hüquqlarının universalizmi arasındakı ziddiyyətdir. 1991-ciildən sonra humanitar əsaslandırmalarla edilən müdaxilələr xaricisiyasətin alətinə çevrildi. Lakin bu müdaxilələrin selektiv tətbiqikonsepsiyanın öz legitimliyini aşındırdı.
Güclü dövlətlər kənar müdaxilədən faktiki immunitet saxladı,zəiflər isə sanksiya və ya güc təzyiqi ilə üzləşdi. Bu asimmetriyauniversal institutlara inamsızlığı artırdı. Humanitar ritorikagetdikcə geosiyasi rəqabətin örtüyü kimi qəbul olunmağabaşladı.
İqtisadi zəifləmə və milli prioritetinyüksəlişi
2008-ci il maliyyə böhranından sonra inkişaf etmişiqtisadiyyatlarda artım templəri məhdud qalır. 2025-ci ildə ABŞ-ındövlət borcu 34 trilyon dolları ötüb. Bir sıra Avropa ölkələrindəborc ÜDM-in 100 faizini keçir. Bu, beynəlxalq proqramlarınmaliyyələşdirilməsini çətinləşdirir.
Paris İqlim Sazişi və Yaşıl Kurs proqramları büdcəməhdudiyyətləri ilə üz-üzədir. Daxili siyasi təzyiq izolyasionistmeylləri gücləndirir. Milli elektorat resursların ölkə daxilinəyönəldilməsini tələb edir. Bu isə qlobal idarəetmənin resursbazasını obyektiv şəkildə daraldır.
Böhranın səbəb-nəticə arxitekturası
Beynəlxalq institutların sistemli eroziyası dörd amilin paraleltəsiri ilə şərtlənir:
Birincisi, institusional arxitekturanın real güc balansına uyğungəlməməsi.
İkincisi, yeni güc mərkəzlərinin yüksəlişi və onlarınmaraqlarının yetərincə təmsil olunmaması.
Üçüncüsü, qlobal miqyaslı qeyri-dövlət aktorlarının meydanaçıxması.
Dördüncüsü, inkişaf etmiş ölkələrdə çoxtərəfliliyin resursbazasını sarsıdan daxili siyasi təzyiq.
Bu faktorlar eyni vaxtda işləyir və bir-birini gücləndirir.Nəticədə keçid mərhələsi formalaşır: köhnə normalar formal olaraqqalır, lakin praktik effektivliyini itirir. Dünya sistemi normativqabığını saxlayır, amma içəridə artıq başqa məntiq işləyir.
Strateji ssenarilər: ehtimallar vənəticələr
Məhdud institusional islahat. Ehtimal orta səviyyədədir. Buvariant əsas orqanların tərkibinin genişləndirilməsini vəkvotaların yenidən bölüşdürülməsini nəzərdə tutur. Nəticə olaraqmüvəqqəti sabitləşmə əldə oluna bilər, lakin struktur ziddiyyətləraradan qalxmayacaq. Sistem nəfəs dərər, amma xəstəliyin köküqalır.
Regional blok sistemi. Ehtimal yüksəkdir. Dünya bir neçə gücmərkəzinə bölünür: Şimali Atlantik, Avrasiya və Hind-Sakit okeankonturları. Beynəlxalq normalar universal çərçivədən çıxaraqregional xarakter alır. Bu isə tranzaksiya xərclərinin artmasına,standartların rəqabətinə və paralel tənzimləmə rejimlərininformalaşmasına gətirib çıxarır.
Yeni arxitektura öncəsi eskalasiya mərhələsi. Ehtimal ortasəviyyədədir. Bu ssenari yüksək intensivlikli münaqişələr vəiqtisadi fraqmentasiya ilə müşayiət oluna bilər. Lakin paradoksondadır ki, məhz gərginlik pik nöqtəyə çatdıqdan sonra yeni qlobalkompromis üçün zəmin yarana bilər.
Şəbəkə-korporativ dünya. Uzunmüddətli perspektiv üçün realdır.Transmilli korporasiyalar dövlət strategiyalarına inteqrasiyaolunur, suverenlik paylanmış xarakter alır və hibrid iyerarxiyaformalaşır. Hakimiyyət artıq yalnız dövlət sərhədləri ilə ölçülmür,kapital və texnologiya şəbəkələri ilə bölüşdürülür.
Yeni reallığın təsbiti
Dünya elə bir mərhələyə daxil olub ki, beynəlxalq hüquq artıqmüstəqil tənzimləyici sistem deyil. O, güc bölgüsündən asılı alətəçevrilir. ABŞ birtərəfli addımlara hazır olduğunu nümayiş etdirir.Avropa muxtariyyətə can atır, amma Atlantik bağını qoparmır. Rusiyavə Çin strateji sənayeləşməni gücləndirir.
Qlobal arxitektura universalizmdən rəqabətli çoxqütblülüyə doğrusürüşür. Bu, keçici anomaliya deyil, struktur keçiddir.
Ssenari dinamikası və yeni strateji konfiqurasiyanınformalaşması
Qlobal keçid: hadisə yox, proses
Beynəlxalq institutların indiki böhranı klassik mənada qırılmanöqtəsi deyil. Bu, normaların, resursların və qərarverməmərkəzlərinin tədricən, amma sürətlənən yenidən bölüşdürülməsidir.2026-cı ilin yanvar hadisələri – ABŞ-ın Venesueladakı hərbiəməliyyatı, Vaşinqtonun beynəlxalq strukturlardan genişmiqyaslıçıxışı, güc hüququ ilə bağlı bəyanatlar, Avropanın hərbimuxtariyyətinin güclənməsi – artıq gedən transformasiyanınkatalizatorlarıdır.
Faktiki olaraq universal normativlikdən yurisdiksiyalararasırəqabətə keçid baş verir. Beynəlxalq hüquq konsensus məkanıolmaqdan çıxır, interpretasiya meydanına çevrilir. Seçicilikinstitusionallaşır.
Ssenari I: Danışıqlar yolu ilə rekonstruksiya və böyükgüclərin məhdud kompromisi
Birinci ssenariyə görə, gərginlik mərhələsi əsas güc mərkəzləri– ABŞ, Çin, Avropa və qismən Hindistan arasında danışıqlara gətiribçıxara bilər. Söhbət liberal universalizmə tam qayıdışdan getmir,səlahiyyətlərin yeni bölgüsündən gedir.
Bu variant bir neçə şərtin üst-üstə düşməsi ilə mümkündür:
Yüksək intensivlikli münaqişələrdən yorğunluq.
İqtisadi qarşılıqlı asılılığın eskalasiyanı məhdudlaşdıranfaktor kimi dərk olunması.
Beynəlxalq institutlar daxilində statusun yenidənbölüşdürülməsinə hazırlıq.
Bu çərçivədə Təhlükəsizlik Şurasının islahı, tərkibingenişləndirilməsi və ya paralel koordinasiya mexanizmininyaradılması mümkündür. Lakin hər hansı yenidən bölgü vetoprinsipinə toxunacaq. Bu isə mövcud arxitekturanın ən həssasnöqtəsidir.
ABŞ üçün nəticə mərkəzi rolun saxlanması, lakin qisməninstitusional adaptasiya deməkdir.
Avropa üçün nəticə kollektiv təmsilçilik vasitəsilə statusungüclənməsidir.
Çin üçün nəticə artmış çəkisinin hüquqi legitimləşməsidir.
Ehtimal orta səviyyədədir, amma bütün tərəflərdən stratejielastiklik tələb edir.
Ssenari II: Regionalizasiya və blokluçoxqütblülük
Orta müddətli perspektivdə ən real trayektoriya regionalklasterlərin güclənməsidir. Şimali Atlantik məkanı yenilənmişalyans ətrafında konsolidasiya olunur və Avropa daha böyük maliyyəvə hərbi muxtariyyət əldə edir. Avrasiya konturu Rusiya ilə Çininqarşılıqlı yaxınlaşması fonunda möhkəmlənir. Hind-Sakit okeanregionu isə öz təhlükəsizlik arxitekturasını formalaşdırır.
Universal institutlar formal olaraq qalır, lakin praktik çəkisiazalır. Normalar regional maraqlar prizmasından şərh olunur.Ticarət rejimləri fraqmentləşir, texnoloji standartlarşaxələnir.
İqtisadi nəticələr tranzaksiya xərclərinin artması, paralelödəniş sistemlərinin yaranması və valyuta ehtiyatlarınındiversifikasiyası ilə müşayiət olunur. 2025-ci ilə doğru dollarınqlobal ehtiyatlardakı payı 2000-ci illərin əvvəlindəki pikgöstəricilərlə müqayisədə azalmışdı. Sanksiya siyasəti və maliyyəalətlərinin geosiyasi məqsədlərlə istifadəsi davam edərsə, bu trendgüclənə bilər.
Siyasi nəticələr isə orta güclərin strateji muxtariyyətininartmasıdır. Türkiyə, Hindistan, Braziliya kimi aktorlar bloklararasında manevr üçün daha geniş imkan qazanır. Bu isə qlobalsistemdə çevik, lakin daha az proqnozlaşdırılan balans yaradır.
Ssenari III: Eskalasiya mərhələsi və böhran vasitəsiləyeni nizamın formalaşması
Beynəlxalq sistemlərin tarixi göstərir ki, böyük arxitekturadəyişiklikləri çox vaxt genişmiqyaslı münaqişələrdən sonra başverib. 1648-ci il Vestfaliya sülhü Otuzillik müharibəyə son qoyduvə suveren dövlət modelini rəsmiləşdirdi. Yalta sistemi isə İkincidünya müharibəsinin külü üzərində quruldu.
Əgər hazırkı fraqmentasiya güc mərkəzləri arasında intensivqarşıdurma mərhələsinə keçərsə, yüksək qeyri-sabitlik dövründənsonra yeni arxitekturanın formalaşması mümkündür. Bu halda qlobaliqtisadiyyat təchizat zəncirlərinin dərin qırılmaları və texnolojidekupplinq ilə üzləşəcək. İstehsalın və innovasiyanın coğrafiyasıyenidən cızılacaq, bazarlar siyasi xətt üzrə bölünəcək.
Qlobal birbaşa toqquşmanın ehtimalı nüvə çəkindirməsi səbəbindənməhdud qalır. Lakin yüksək intensivlikli lokal münaqişələr realrisk olaraq qalır. Belə ssenari bütün tərəflər üçün maksimalxərclər və uzunmüddətli iqtisadi aşınma deməkdir. Böhran bu haldatəkcə dağıdıcı yox, eyni zamanda sistem yenilənməsinin katalizatorurolunu oynaya bilər.
Ssenari IV: Şəbəkə-iyerarxik nizam
Ən uzunmüddətli və sistemli variant hibrid modelinformalaşmasıdır. Dövlətlər formal suverenliyi saxlayır, lakin realtəsir rıçaqları dövlətlər, korporasiyalar və texnoloji platformalararasında bölüşdürülür.
Transmilli korporasiyalar strateji planlaşdırmanın ayrılmazhissəsinə çevrilir. Dövlətlər onları təsir aləti kimi istifadəedir, korporasiyalar isə yurisdiksion qoruma və siyasi təminat əldəedir. Hakimiyyət çoxsəviyyəli struktur alır: qərarlar təkcədövlətlərarası formatlarda deyil, şəbəkələrdə qəbul olunur.
Bu sistemdə beynəlxalq hüquq universal kod olmaqdan çıxır,konkret sahələri tənzimləyən müqavilə rejimləri toplusuna çevrilir.Texnologiya, energetika, iqlim, məlumat təhlükəsizliyi kimiistiqamətlər üzrə ixtisaslaşmış razılaşmalar ön plana keçir.Universal model yerini sektorlaşmış və funksional sazişlərəverir.
Dünya elə bir fazaya daxil olur ki, güc balansı yenidən əsasmüəyyənedici faktora çevrilir. Beynəlxalq institutlar simvolikəhəmiyyətini saxlayır, amma tənzimləyici rolu zəifləyir. Rəqabətlisuverenizm şəbəkə iqtisadiyyatı ilə paralel inkişaf edir.
Bu, nə müharibədən əvvəlki anarxiyaya qayıdışdır, nə də liberaluniversalizmin davamı. Bu, hüququn, gücün və iqtisadi qarşılıqlıasılılığın bir-birinə dolaşdığı çoxsəviyyəli iyerarxiyayakeçiddir.
Beynəlxalq institutların böhranı təsadüfi sapma deyil. Bu,universalist modeldən rəqabətli çoxqütblülüyə və şəbəkəiyerarxiyası elementləri olan yeni mərhələyə struktur keçiddir.Strateji planlaşdırma artıq əvvəlki sistemin ilkin formasında bərpaolunmayacağı reallığından çıxış etməlidir. Yeni reallıq formalaşırvə uğur dövlətlərin bölüşdürülmüş, çoxsəviyyəli hakimiyyətarxitekturasına uyğunlaşmaq bacarığından asılı olacaq.
