Yaxın Şərq yenidən dünyanın taleyini müəyyən edən geopolitik səhnəyə çevrilib. ABŞ və İsrailin İrana qarşı başladığı hərbi əməliyyatlar artıq regional qarşıdurma çərçivəsindən çıxaraq qlobal təhlükəsizlik və iqtisadi sabitlik üçün ciddi risklər yaradır. Bu müharibə yalnız raketlər və bombardmanlarla ölçülən hərbi münaqişə deyil. Bu, eyni zamanda enerji, nüfuz, ideologiya və yeni dünya düzəni uğrunda mübarizədir.
Musavat.com-a görə, bu münaqişənin arxasında təkcə İranın nüvə proqramı dayanmır. Əslində, burada üç böyük strateji xətt kəsişir: İsrailin təhlükəsizlik doktrinası, ABŞ-ın Yaxın Şərqdə hegemon mövqeyini qorumaq cəhdi və İranın regional güc kimi qalmaq uğrunda mübarizəsi.
Müharibənin arxasında duran əsas səbəblər
1. İsrail üçün “varlıq təhlükəsi”
İsrail rəhbərliyi uzun illərdir İranın nüvə proqramını öz mövcudluğu üçün əsas təhlükə sayır. Tel-Əviv hesab edir ki, Tehran nüvə silahına sahib olarsa, bu, İsrailin strateji balansını tam dəyişdirəcək. Məhz buna görə İsrail son illərdə İranın nüvə infrastrukturu və hərbi rəhbərliyinə qarşı müxtəlif gizli və açıq əməliyyatlar həyata keçirib.
Bu doktrina sadədir: İran nüvə silahına çatmadan onun hərbi imkanları dağıdılmalıdır.
2. İranın regional güc sistemi
İran Yaxın Şərqdə klassik ordu ilə deyil, geniş “proksi şəbəkəsi” ilə təsir qurub. Bu şəbəkəyə Livanda Hizbullah, İraqda şiə silahlı qruplar, Suriyada müxtəlif hərbi strukturların kiçik qalıqları və Yəməndə Ənsarullah daxildir.
Bu sistem Tehrana bir növ regional təsir kəməri yaradır. ABŞ və İsrail isə bunu “təhlükəsizlik arxitekturasına təhdid” kimi qiymətləndirir.
3. ABŞ-ın geosiyasi hesabı
Vaşinqton son illərdə Yaxın Şərqdə nüfuzunu qismən itirdiyi barədə tənqidlər eşidirdi. İranla qarşıdurma ABŞ üçün yalnız təhlükəsizlik məsələsi deyil, həm də güc nümayişidir.
ABŞ prezidenti Tramp administrasiyası üçün bu münaqişə həm də müttəfiqlərə mesajdır: ABŞ regionu tərk etməyib və hələ də əsas təhlükəsizlik gücüdür.
4. Enerji və logistika savaşları
Münaqişənin ən kritik tərəfi isə enerji marşrutlarıdır.
Hörmüz boğazı dünya neftinin təxminən 20 faizinin keçdiyi strateji nöqtədir. Bu boğazın bağlanması və ya təhlükə altına düşməsi qlobal enerji bazarını bir neçə gün içində sarsıda bilər.
Başqa sözlə, İranla müharibə yalnız hərbi qarşıdurma deyil — enerji arteriyalarına nəzarət uğrunda mübarizədir.
Müharibənin mümkün geosiyasi nəticələri
Yaxın Şərqdə yeni güc balansı
Əgər İranın hərbi infrastrukturu ciddi zərbə alsa, İsrail regionda daha güclü hərbi üstünlük əldə edə bilər. Lakin bu, sabitlik demək deyil. Əksinə, zəifləyən İran daha aqressiv və qeyri-sabit davranışlara yönələ bilər.
İran daxilində siyasi sarsıntı
Müharibə Tehranda hakimiyyət və varislik məsələsini də kəskinləşdirir. Xarici təzyiq İran daxilində siyasi parçalanma və ya əksinə, daha sərt rejim formalaşması ilə nəticələnə bilər.
Region ölkələri üçün təhlükəsizlik böhranı
İraq, Suriya, Livan və Körfəz ölkələri münaqişənin birbaşa təsiri altındadır. Proksi qüvvələrin aktivləşməsi, qaçqın axını və sərhəd gərginlikləri regionu yeni xaos mərhələsinə sürükləyə bilər.
Böyük güclərin rəqabəti
Rusiya və Çin müharibənin birbaşa tərəfi olmasa da, bu qarşıdurma onların maraqlarına ciddi təsir edir. ABŞ-ın Yaxın Şərqdə hərbi resurslarını artırması qlobal güc balansında yeni dinamika yaradır.
Qlobal iqtisadiyyata təsir
Enerji qiymətləri
Müharibənin ilk və ən sürətli təsiri enerji bazarında hiss olunur. Neft və qaz qiymətləri hərbi eskalasiyadan dərhal sonra yüksəlir.
Enerji qiymətlərində uzunmüddətli artım isə qlobal inflyasiyanı artırır.
Qlobal ticarət və logistika
Hörmüz boğazının bağlanması və ya risk altına düşməsi dünya ticarətində ciddi problemlər yarada bilər. Enerji daşıyan tanker marşrutları təhlükə altına düşdükdə, daşınma xərcləri və sığorta qiymətləri kəskin artır.
Maliyyə bazarları
Belə müharibələr zamanı investorlar riskli aktivlərdən uzaqlaşır. Qızıl, dollar və təhlükəsiz istiqrazlar daha cəlbedici olur. Səhm bazarları isə qeyri-sabitlik yaşayır.
İnflyasiya və faiz siyasəti
Enerji qiymətlərinin artması dünya iqtisadiyyatında yeni inflyasiya dalğası yarada bilər. Bu isə mərkəzi bankların faiz siyasətini sərtləşdirməsinə səbəb olur.
Kim qazana bilər?
Qısa müddətdə enerji ixrac edən ölkələr qiymət artımından qazanclı çıxsa da, müharibənin uzanması bütün iqtisadi sistem üçün risk yaradır.
Enerji idxal edən ölkələr isə ən böyük zərbəni alan tərəf olur.
Böyük sual: müharibə harada dayanacaq?
ABŞ–İsrail–İran qarşıdurması yalnız üç dövlət arasında müharibə deyil. Bu, yeni dünya düzəninin necə formalaşacağı ilə bağlı mübarizənin bir hissəsidir.
Əgər münaqişə genişlənərsə, bu, təkcə Yaxın Şərq üçün deyil, bütün dünya üçün yeni iqtisadi və siyasi böhran mərhələsinin başlanğıcı ola bilər.
Bir sözlə, bu müharibənin nəticəsi yalnız cəbhə xəttində deyil, enerji bazarlarında, maliyyə sistemində və geopolitik balansda müəyyən olunacaq.
Musavat.com
