Hörmüz boğazı ətrafında yaranan gərginlik yenidən dünya siyasətinin və qlobal iqtisadiyyatın diqqət mərkəzinə çevrilib. ABŞ prezidenti Donald Tramp İranın bu strateji su yolunu minalamaq planları barədə kəşfiyyat məlumatlarına sərt reaksiya verərək Tehrana açıq xəbərdarlıq edib.
Musavat.com xəbər verir ki, Tramp özünün Truth Social hesabında İranın Hörmüz boğazında mina yerləşdirməsi ehtimalından danışaraq bildirib ki, belə addım Tehran üçün “misli görünməmiş hərbi nəticələrə” gətirib çıxara bilər. ABŞ kəşfiyyat orqanları isə İranın boğazın gəmiçilik zolaqlarında mina yerləşdirməyə hazırlaşdığına dair əlamətlər müşahidə etdiklərini açıqlayıb. ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) artıq bölgədə mina döşəyən gəmilərin və anbarların izlənildiyini və zərurət yaranarsa onların hədəfə alınacağını bildirib.
Dünya enerji sisteminin ən həssas nöqtəsi
Hörmüz boğazı İranın cənub sahili ilə Oman arasında yerləşən dar su yoludur və Fars körfəzi ilə Oman körfəzini, oradan isə Hind okeanını birləşdirir. Bu boğazın strateji əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, dünya neft tədarükünün təxminən 20 faizi məhz bu marşrutdan keçir. Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Küveyt, İraq və Qətər kimi enerji ixrac edən ölkələrin əsas tanker marşrutları da buradan keçir.
Ekspertlərin hesablamalarına görə, gündə təxminən 20 milyon barel neft və böyük həcmdə mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) bu boğazdan dünya bazarlarına daşınır. Bu axının böyük hissəsi isə Çin, Hindistan, Yaponiya və Cənubi Koreya kimi Asiya ölkələrinə yönəlir.
Bu səbəbdən Hörmüz boğazı yalnız regional yox, qlobal enerji təhlükəsizliyinin əsas damarlarından biri hesab olunur.
Nəzarət kimdədir?
Hörmüz boğazı beynəlxalq hüquqa görə tranzit keçid zonasına daxildir və heç bir dövlətin tam nəzarətində sayılmır. Lakin boğazın şimal sahilləri və strateji adaları İranın nəzarətindədir.
İran sahil raket sistemləri, sürətli hücum katerləri, pilotsuz aparatları və dəniz minaları vasitəsilə bu marşruta real təhlükə yarada biləcək hərbi imkanlara malikdir. Bu səbəbdən Tehran uzun illərdir ki, bu boğazı geosiyasi təzyiq aləti kimi istifadə edir.
Mina təhlükəsi niyə bu qədər ciddidir?
ABŞ və Qərb hərbi dairələrinin ən çox narahat olduğu məsələ İranın boğazı minalamasıdır. Çünki raket və ya dron hücumları müəyyən müddət sonra dayandırıla bilər, lakin dəniz minaları gəmiçilik marşrutlarını həftələrlə, bəzən aylarla iflic edə bilər.
Mina təmizləmə əməliyyatları isə çox riskli və uzunmüddətli prosesdir. Bu müddətdə tanker şirkətləri və sığorta firmaları həmin marşrutdan istifadə etməkdən imtina edir və nəticədə enerji tədarükü ciddi şəkildə azalır.
Dünya bazarlarına mümkün təsir
Əgər Hörmüz boğazı tam bağlanarsa, bunun ilk təsiri enerji bazarında kəskin qiymət artımı olacaq. Analitiklər hesab edir ki, belə ssenaridə neftin qiyməti qısa müddətdə 120–150 dollar səviyyəsinə qalxa bilər.
Bu isə yalnız yanacaq qiymətlərini deyil, bütün qlobal iqtisadi zənciri təsir altına alır. Enerji bahalaşması nəqliyyat, logistika, gübrə istehsalı, kənd təsərrüfatı və sənaye məhsullarının maya dəyərini artırır. Nəticədə inflyasiya yüksəlir və dünya iqtisadiyyatında yeni böhran riski yaranır.
ABŞ üçün strateji məsələ
ABŞ son illərdə öz enerji istehsalını artırsa da, Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi Vaşinqton üçün strateji məsələ olaraq qalır. Çünki bu marşrutun bağlanması yalnız enerji qiymətlərinə deyil, həm də ABŞ-ın qlobal dəniz təhlükəsizliyi roluna zərbə vura bilər.
Əgər Vaşinqton bu su yolunun təhlükəsizliyini təmin edə bilməzsə, bu, ABŞ-ın hərbi-siyasi nüfuzuna ciddi zərbə kimi qiymətləndirilə bilər. Bu səbəbdən ABŞ donanması uzun illərdir bölgədə güclü hərbi mövcudluq saxlayır.
İranın mümkün addımları
Ekspertlər hesab edir ki, Tehran boğazı tam bağlamaq əvəzinə daha çox “idarə olunan gərginlik” strategiyasından istifadə edə bilər. Bu strategiyaya tanker hücumları, dron zərbələri, naviqasiya sistemlərinə müdaxilə və selektiv təhlükə yaradılması daxildir.
Belə taktika boğazın rəsmi şəkildə bağlanmadan belə riskli zonaya çevrilməsinə və qlobal enerji bazarında ciddi panika yaranmasına səbəb ola bilər.
Geosiyasi domino effekti
Hörmüz boğazının bağlanması yalnız enerji böhranı deyil, həm də geniş geosiyasi nəticələr doğura bilər. Bu vəziyyət ABŞ və İran arasında birbaşa hərbi qarşıdurma riskini artırar, Körfəz ölkələrinin təhlükəsizlik siyasətini dəyişdirər və böyük güclər arasında yeni strateji qarşıdurma mərhələsinə səbəb ola bilər.
Bütün bu səbəblərə görə, Hörmüz boğazı bu gün də dünya iqtisadiyyatının və qlobal siyasətin ən kritik “boğaz nöqtələrindən biri” sayılır və Trampın sərt xəbərdarlıqları da məhz bu strateji həqiqətdən qaynaqlanır.
R.A.
Musavat.com
